Iñaute garaian murgilduta gaude, mozorroen usaña nabaria da, eta  herri batzuk, Arraioz bezala iñauteak ospatu duten arren edo bertze batzuk, datorren Ortzilaran hasiko duten Elizondo bezalaxe, herri gehienetan, betiko datan, astelenan ta asteartian, mozorroak atrako dire. Herri hoietako bat Arizkun izanen da eta Arizkungo iñautea, Erratzukoarekin batera (baita ere Beartzungo, nahiz eta urte batzuk ez den izan, gazteriaz falta), iñaute herrikoiak, aintzinako tradizioak eta  bere nortasuna mantentzen dutenako bat da, ta baita ere, a,aso. ezagunena.

Iñauteko personai ospetsuena hartza da eta antopologoak diotenez, personai hau ikertuz edo teoriak asmatuz, erraten dute sinbologikoki, negu gorri baten ondoren esnatzen den naturaren irudikapena dela. Egia errateko, Kantauri ixuri osan, Galiziatik hasi, Pirineo barna eta Europako bertze toki batzutan, Grezian, Serbian... Arizkungo hartza bezalako irudia aurkitzen ahal da. Bañan Arizkunen galdetzen baldin baduzu zein den bere esanahia, batzuk zingaro edo ijituekin lotzen dute eta gehienak beti egin den gauza dela eta aintzinako garaietan galduta dagola erranen dute. Hau bakarrik erran nahi digu (jatorria ez jakitea) zaharra dela eta beti egin dela (nahiz eta XX.mendeko urte batzutan ez zela atra, badirudi bakarrik Bozatarrak atratzen zutela) eta gizakia, azken mende hau kenduz, naturarekin pare parean bizi izan denez, zihuraski neguaren bukaerarekin lotuta egonen da. Baña hartza ez da Arizkungo personai nagusiena, zeren iñauteak ez dira bakarrik, hartza atratzen den astearte hori baizik bi egun lehenago hasten dira, Igandean edo akaso aste batzuk lehenago, gizakundearekin, galdutako emankundearekin edo egun ttunttunarekin (arizkunen orakunde eguna ezagutzen den izena).

Iñauteko personai nagusienak Dominausiek dira, hain zuen bi eta bere bi daminausie lagune. Damunausiek iñauteriez arduratzen dira, aspaldin, alkateak herriko bi dantzari trebenak aukeratzen zitun damiñausi bezala hauek bi lagun eta baita ere bi dañinausi etxekoandre. Daminausiek koloretako bandakin bereizten dira eta dantzak, bai mutildantzak, sokadantzak irikitzen eta ilera exten dute, baita astearteko sagardantza (bakarrik egun honetan dantzatzen den dantza) dantzatzen dutenak dira. Gaur egun gazteak dira aukeratzen dutenak daminausiek eta mixtoa izaten ahal dira bai mutila edo bai neskak.

Erran dugunez, Iñauteak, Igandean hasten dira "eskea ibiltzearekin", gosari eder baten ondoren eta  Arizkun hainbertze auzoz osatuta dagoenez, gazteak hiru taldetan banatzen dira (aspaldian bakarrik daminausiek ta laguntzaileak ibiltzen ziren eske). Talde bat, Bergara-San Blas auzoak iten du, bertze bat, Aintzialde eta Erniegi, eta hirugarrena Pertalats-Otsanaiz. Eske ibiltzailea18 urte, beteak izan behar du eta ezkongabea izan (akats hau azken urtetan ez da hain zorrotz eramaten) eta blusas eta boneta jantzita, etxez etxez eske joaten dira, lehen puskak biltzen zen baina gaur egun dirua, bildutako dirua poltseroak eramaten du eta geheienetan poltseroa daminausiak izaten dira. Eske ibiltzea, musikaz edo asotsa atraz iten dute, hortarako bai akordeoia edo zanbonbak erabiltzen dute, zanbobak, hilabete batzuk lehenago indako hauntz larru kurtitu bazukin eta gaztainondo zepekin, egindako uztariakin, bonbo modukoak dira, bertze batzuk "nostaljikoak" arpa bat atratzen dute eta tramankulo hau, makil, kable, txapazko ontzi batekin ta platillo batzukin egindako asots tresna da, (goitiko argazkian eskuineko personaia arpa bat darama).

Auzoetatik eske iritsi bezain laster, herri barna eskatzen ibilko dira eta iluntzerakoan mozorroak atrako dira, hauek haurren gibeletik doaz egurra emanez, bere "pizi tokikin", mozorro hauek, puske-biltze horretara joan ezin direnak dira, hauxe da, 14-18 urte daukatenak.

Astelehena, Igandea bezalakoa da baina eskatzen diren auzoak desberdiñak dira, talde bat Ordoki ingo du ta bertze bi Bozate, ta herrira irristean kaletximido, larrain karrike... gero dantzatu, afaldu...  ta asteartearaño.

Asteaartea, Iñauteriko egun potoloena da eta hau ere gosari batekin hasten dena eta 11 aldera (hora baztan) sagardantza dantzatzen den eguna, (lehen arratsetan iten zen baiña gaur egun goizetan, txukunago egoteko). Sagardantza ondoren desfilea hasten da, karrozak, eta mozorroekin batera, hartza ta bertze personaiak agertuko dira. Arizkungo iñautean garrantzi haundia ematen zaio ez zautzea, horretaz personaiak eta mozorroak "itsusiak" dira, ta norden jakitea ez da errexa. Pertsonaien artean damak ditugu, xuriz jantzita eta haurren gibeletik doaztenak kandela ematen, baita daude ezkongaiak edo "novioak", nahiz urtero ez atra, hauek urte aunitzetan Agerretarrak iten zuten eta ezkontza bat antzezten zen, apaiza ta guztikin eta mutila ezkongai andreaz mozorrozten zen ta berriz neska, mutilez.

Personai Ikusgarriena hartza eta bere hartzazaina dira, harzaren papera "antzeztea" oso gogorra ta zalla da, bere indartasuna ta basakeria nabarmenduz gain, zortzi hauntz larru hoiek ematen duen beroa jasan behar da, ta baita ere bi zulo tall ikusteko  gelditzen diren hoietatik, beitzea ez da lan errexa eta mozorro hau benetako "paliza" da. Badirudi badela "truko" bat hori ariñago eramateko zeren kontatzen da gehien aldiz hartza izan den Arizkundar batek (Maurizioren seme bat) mozorroa patu lehenago, "Martini" botil oso bat edaten omen zuen eta horrekin ez zen, ez hartzazain ezta hazatzainen makilik gelditzen ziona eta badirudi bertze batzuk " tradizio" hori segitu nahi izan dutenak baña lan hau errexa, ezta ere, ez da.

Hau guztia kontatzea, akaso mozorroen paliza jasango dut, zeren ez da ahaztu behar, ez denboran urrun , argazkilariak ongi ikusiak ez zirela eta Arizkundarrak fama zutela bere iñauteak "gordetzea", zeren beldurra zegoen Lantz bezalako iñauteri masifikatua biurtzea. Baita ere horretaz, gaur egun gazteak eztabaidatzen ari dira ea Xaloa Telebistari uzten dioten irudiak artzea, ba sobera zabaltzea eta kanpoko jende aunitz (bazen garai bat autobuse beteak etortzen zirela) betetzen zela ta iñauteak herritarrenak direnez, bisitaria egon dezala pres edozertarako edo korrika atratzeko. 8beheko argazkian bezalaxe)

 Eskerrak eman nahi nitun Oiereri  argazkiagatik, bereak bai dira (hartzarenak) eta argazki sorta guztia www.dantzan.com ikusten ahal dira baita ere eskertu Xabier Durruty arizkundarrari, Ordokin izan genun solasaldiagatik, iñauteaz, tradizioaz, folkloreaz, dantzetan ta txistu inguruan haunitz ikasi bai nun, 

Eskermile Xabier!!!

Orain dela aste gutti, itsaso haraxago eta hegoaldean, hain zuzen Txilen, berri izan genun, errepublika hortako presidente berria, Sebastian Piñera Echeniquek jatorriz baztandarra dela, badirudi baztandartasun hori bere amaren aldetik datorrela,  Magdalena Echenique Rozas, eta honek berriz, Iñarbilgo (Errazu) Etxenike jauregiko  seme izan zenaren Pedro Gregorio Etxenike Etxenike odolekoa edo ondorengoa izanez (batzuk Arizkungo Latadia etxekoa zela diote). Pedro Gregorio Etxenikek 1718ko Uztailaren 13an bataiatua izan zen Erratzuko San Pedro elizan eta gazte zela alde egin zun, lendabizik Afrikaldera ta gero Txilera, han, Santiagon, 1798an zenduz.

Baña erran behar, Piñero Etxenike honek, ez dela Txileko errepublika izan duen Lehenengo presidente "baztandarra" baizik berze lau izan dira eta denok famili berberakoa, Errazuriz-tarrak.

Errazuriz abizena,  betidanik Txileko "elitean" edo boterearen inguruan egon da, bertze "baztandar" abizen bazuekin batera, Etxenike eta Lecaros...adibidez. Errazuriz famili katoliko ta konserbadore hontatik ez dira bakarrik, presidenteak atra, baita ere politikako kargo ttallako aulkitan exeri direnak, senadoreak, gobernadoreak...baita merkataritzan, industrigintzako gizonak eta nola ez, erlijio munduan,  hoien hartean, Francisco Javier Errazuriz Ossa Kardenala eta Santiagoko arzobispoa dena. Bai, bai, kardenal honek Pinochet "gixagoa"  gaixo zegonian bere alde otoiza egitera animatzen zuena ta Pinocheten hiletan, Jangoikoari eskatzen ziona Pinochetek egindako gauz "onetaz" oroitzeaz, kardenal  berbera.

Nahiz eta Txilera joan zen lehenengo Errazuriz-tarra Arantzakoa izan Francisco  Xavier Errazuriz Larrain (1711), bere aitatxi, Pedro Errazuriz Iriberri  baztandarrra zen, Arizkungo Pertalats auzoko Errazuri etxekoa eta 1660 jaiotakoa. Francisco Xavier Errazurizek diru aunitz egin zun merkatari bezala ta 32 urtekin Maria Loreto Madariaga Lekuna-Jauregiarekin ezkondu zen, Maria Loreto, Txilen , Spainako erreinuko "casa reales-en" tesorero nagusiaren alaba zen eta ezkontza honek Txileko boteraren inguruan urbilduko dio eta hortik aurrera Errazuriz familiak inguru horretatik ez da urrunduko.

Bere ondorengoak, urte batzuk geroago, Txile Spainatik independizatzen denean, 1810raren aldera, independentisten alde eginen dute (criollo jauntxo guztiek bezala). Errazuriztarrak, Bernardo O'Higgins genralaren ingurukoak ziren eta hortik aurrera Errazurriz abizena, Txileko errepublikako sortzailetako bat  bezala agertuko da .1831an kasualitatez edo gertakizuna batzuengatik Fernando Errazuriz Aldunate, urte batez Txileko gobernatzaile edo presidentea izanen da. Urte bazuk geroxago, bigarren Txileko presidente "Errazuriztarra"  Federico Errazuriz Zañartu izan zen 1871tik 1876ra izan zen ta hirugarrena, honen semea, Federico Errazuriz Echaurren 1896-1901 urtetan zehar eta azkenik, laugarna, hauen hiloba ta lehengusua, German Riesco Errazuriz, 1901tik 1906 urtera presidentea izanez. Famili hau "clan" itxi bat bezala funzionatzen zuen, bere artean ezkondu, kargu politikoak haien artean banatu...(wikipedian ikusten ahal den bezala). Argazkian Errazuriz Zañartu presidentea.

Baina famili honen personai interesgarriena edo bitxiena, Elena Errazuri Echenique da, 1877 sortua eta Errazurriz Echaurren presidentearen alaba izan zen. Agure ultrakatoliko honek, aberatsandako auzoak sortuz gain, bere senarra, Belgikako enbajadorea zen eta 15 urtez Parisen bizi izanez , urte haietako udak Hendaian pastu zitun eta uda haietan Baztan aldera etortzen zen, bere arbasoen lurrak eta etxeak azagutzera, Errazun  Etxenike jauregia ezagutu zun eta Pertalatsen, Errazuriz baserria. Baserri hontatik, etxeko armarria artu eta Txilen zeukan El Huique haziendan patu zuen. Hazienda hau bere etxebizitza zen eta "presidenten etxea" izena erabiltzen zun hazienda hori adieratzi nahi zuenean,  bitxia da hazienda hori bere amaren partetik heredatu zula,  hau da Etxenike aldetik eta az Errazauri partetik, orduan ez zen izango "presidenten etxea", beno, gaur egun, lehendakari berriarekin (Etxenike) bai izaten ahal du izen hori, baño gaur egun baztango xakedun armarria duen hazienda hori Txileko ejerzitoaren museoa da zeren Elenaren familia, Pinochet lagunari (ejerzitora) 1975 eman zien. Erran behar ez dela armarri bakarra hegoaldean dagola ta gañera museo batean, zeren Errazuriz baserriko bertze xakedun armarri bat Buenos Aireskomuseo de arte decorativo-ko" egongela nagusian dago, zertaz, museoko eraikina  Errazuriztar baten jauregia izan zen. Badirudi Arizkungo Errazuriz baserria, behinpin hiru armarri zula, berzenaz ezin izan.

Bixer Bizernean bizi de, herri ttipi hoketan hola da oraino: etxiak ematen du izena.

Aldike pollite izeten da Bixerrekin ele xaharketan aritzea. Holako batian zuei erakutsi nahi datzetena hola kontatu zaten:

Etxe xahar batian famili xume bat bizi omen zunen: senar- emaztiak eta haur sortu berrie. Ilunabar batez senar-emaztiak hola mintzo zitunen:

- Aurre beti titien diet baño ez duk batere handitzen ― Emaztia, arras kezkatue.

- Subia dunela…! ― Senarrak, pentsakor.

Gizona gau hartan kuartoko ate ondoko zola irineztatu zinen eta hartan konturatu zunen biharamun goizean, baietz, subia ebaskuan ibilki zunela. Gizona, ondoko gaue, ate gibeleko aldian zelan egon zunen. Bera konturetu orduko subia eta haurre, biek, tzupe eta tzupeka ari zitunen; bata emaztiaren titie edaten eta bertzia subiaren puzten puntari lotue. Ama-semiak deustaz ohartu gabe goxo-goxuan lo zitunen . Manera hartan senarrak ez zunen deus egiten ahal, subiari bere lana akitzen uztia baizik. Noizpait aski edan t´onduan abietu zunelarik, senarrak subia makilekin zanpaka lehertu zunen. Animeleko sube tzar hure lehertzerakuan ganbara den-dena esnez orakatu omen zunen…

Eskerrak eman nahi nion Begoña Durruty artista Arizkundarrari, bidalitako ipuin onegatik ta baita ilustrazio ederragatik.  Ipuia, Arizkungo Bozate auzoan aspaldi bildutakoa da eta han azaltzen dena ez da kontakizun ximple bat edo haurrendako ipuiña, baizik gizakiak betidanik beldurra izan dun animali baten gertakariak; naharrastia, nazkantia, hiltzen ahal duna eta mitologi edo kultur guztietan indar gaiztoen ikurra izan dena.

Gure mitologian, erensuge, sugar, bertze gauz batzuen artian erautsien  sortzailea; mitologia grekoan, Typhon (erdi gizona erdi sugea), haiz bortitzen sortzailea, Equidna... Leviatan itxasoko suge erraldoia eta kristoneko uholdeak sortzen duna, judetarren mitologian; eta nola ez biblian agertzen den bezala Evari sagarra ematen, deablua!

Baño suge esne xurgatzailearen kondaira hau (baita ere bada behien errapetik zintzilikatzen  direnak) berriz munduko, kultur gehinetan aurkitzen ahal dugu, badira Amerikan,Europan eta baita Iberiar peninsulan (gehien bat kantauri "kornisan" eta Pirineotan). Bozaten bezalaxe, herri aunitzetan, oraindik atsoak kontatzen dute ipui hau eta baita, ikusi izan dutela, erranen dute, Austuriasen , Galizian las serpes, Aragoien lacuerco, Extremduran Luzeroa... Europan berriz, Italian serp que pupen, Alemanian...

Berriro bueltatzen gure zulo hontara, erran, ez dugula hau historio bakarra suge bat protagonista dela, ez Bozatetik urrun, Auzan, aipatzen da ere sugar edo erensugeak kobazulo batean, aspaldiko altxorra gordetzen dula (hemen kondaira) eta akitzeko baita ere erran, blog hontan sugezarrarren bertze ipuin bat agertu zela eta hau ere, bertze baztandar artista bat  bidalitakoa, lola sarratea .

ondo izan ta kontuz sube-tzarrarekin!

Urtarrilaren erdian San Anton daukagu,  Baztanen egun hau, gaur egun, oraindik ospatzen da, nahiz eta  (bertze bestekin pasatzen den bezala) jatorria galdu edo ahaztu den. San Anton, etxaldeko edo baserriko laneko animalien zaintzailea da, edo zen, zeren gaur egun zama eramateko asto gutti, eta lera garraiatzeko, idirik ja!. Eztakit San Anton honek, birziklatu beharko zen eta traktoren, enpakatadoren...zaizintzailea  izan behar.

Komentatzen da, baserriko laneko animaliak egun hontan beraientzat festa eguna zela ea bazka doblia izaten zutela eta ez aspald, mezatara jausten zuten eta eliza atarian bedeinkatzen zieten, urtean zehar gaixoasunik eta heritasunek ez izateko. Baño hau baino ohitura zaharrago eta ez aspaldi artio baserri bazutan iten zena  eta animalien onura berdiña billatzen zen errito zaharrean, animalie, enbor erre baten gañetik pasatzerazten zuten, enbor hori, apaizen bendizioaren bezala, onuragarria zen, enbor hori egun batzuk lehenago, baserriko  sukaldeko suan erretako enborra zen, hain zuzen Abendua 24ko gauan, enbor hori Olentzero zen, baina hau aspaldik galdutako kontuak dira,

Gaur egungo Baztandar gehienentzat (behinpin Elizondarrentzat), San Anton eguna, aratxearen zozketarekin lotzen dugu, beno gaur egun aratzea, orain dela urte bazuk, goiz-goiazetik Elizondoko karriketa barna pasaiatzen zuten behia, eta hasieran, zerria zenaren zozketa. Zozketa hau bailaran egiten den zozketa zaharrena da, bere ehun urte pasakin, etan urte guzi hauetan zozketatik bildutako dirua, "xahar-etxearentzat"  izan da.

Baztango zaharretxea, izenez,  Francisco Joaquin Iriarte erresidentzia, deizen da, gehienak zahar-etxe izenakin ezagutzen dugun arren,  urte aunitzetan "la Misericordia"  hitz erdalduna, erabili izan den, Hori izan bai zen hasieratik, leku edo toki bat,  bailarako edo kanpoko behartsuentzat, etxez etxez "limosna" eskatzen zutenentzat. Gaur egun denok ezagutzen dugun Francisco Joaquin Iriarte zaharretxea ez da, izan den erresidentzia bakarra edo obe errana, lehenengua,  zeren honek lehenago bazen baten ondorioa da.

Bartolome Iturralde, XVIII. mendeko Zigatar batek, bailaran "escuela de latinidad" (gaur egungo institutoa bezalakoak ziren, elizgizonak eramana) bat egiteko 2.000 peso eman zuen, erranez eskola hori egitea ez baldin bazen posible, diru hori onura publiko baterako erabili behar zela. Azkenian erreinu zaharrearen legeengatik eskola ez zen egiten ahal eta ballarako junta generalak erabaki zun diru horrekin, Elizondoko kaputxinoen hospizioaren eraikina erostea; hau da, Kuartelekozelaiko eraikiña, (gaur egungo parkeko Ikastola dena, bitxia eraikin honen historioa, hospizioa, miserikordia, carlisten kuartela, gero liberalena, eskola nazionala eta orain ikastola izan da). Ideia zen, Kuartelekozelaian, bailaran etxez-etxe eta elizen atarian limosna eskatzen zutenentzat (garai haietan aunitz bazela dirudi) toki bat txukuntzea. Honek egin zun, jende aunitzek, gehienbat Ameriketan zeudenak edo han dirua egin zutenak, diru dexentea ematea afera horretarako.  1787ko Otsailaren 27an arautegia onartzen da, erranez "casa de beneficiencia" horren izena San Francisco Javier izanen dela, jabetza Baztandar guztiena izango zela eta eklesiastikoak eta sekularrak kudeatuko zutela.

Urte batzuk funzionatzen ari zela, 1793 Napoleonen soldaduak zonaldea okupatuko zuten, urte haietan limosna eta karitate publikoaren  falta, lehenengo zaharretxe hori itsiko dute. Independenzia gerratea izenarekin ezagutzen den gerrate ondoren, berriz bueltatu zen jendeen diru eskaintza eta urte batzuk segitu zun, bertze gerrate bat artio, kasu hontan Lehenengo Karlistada, 1833 aldera.

Hortik aurrera ez zen berriro irekiko, baño XIX.mendearen erdialdean berriz idei hori piztu zen eta horren bultzatzailea Francisco Joaquin Iriarte elizondarra ta eligizonak (presbiteroa) izan zen eta berak emandako diruarekin, 1857an eraikin berri bat egin zen (gaur egungoa), horrez gain, bertze eraikin bat despensa, siloa, eta labeak izanen dula ereikiko dute ta baita ere baratzia izanen  du. Honen guztiren prezioa, 575.000 realak izango da, eta benefizenzia etxe berri honen kudaketa, apaiza eta bortz karitateko monja eramanen dute, baita ere erran,  "beneficencia" berri hontan, bakarrik baztango 14 herriko (urte haietan Amaiur, Baztanik kanpo zegoen, 1667tik 1969artio) behartsu, umezurtz eta babesgabetuk hartuko direla.

Zahar etxe hau, bertzea bezalatxe, zeukan sosen iturburu haundiena, jendearen borondate onez emandako karitatea zen, eta modu horretan, aurrera egin zun,  baño ia 1885an, gastuak ,emandako dirua baño haundiagoa zenez, udaletxeak, faltatzen ziren 4.750 pezetak, ordainduko zitun, ta hori horrelakoak ez gertatzeko (urte haietako udaletxeari, kudaketaren pribatizazioa ez zizaien bururatu) eta sosa iturri berri bat bezala, zerri baten zozketa egiten zutela, eta gaur egun artio, zozketa hori mantendu da, hain zuzen 133 urte.

Urte hontako zozketa, eta azken urte hauetan bezala nire ustez jende falta, aurten falta faltagatik, baztanzopak falta ziren, ze zurriak!!! 

Sola-jolas edo hitz joku bat erabili dugu aste hontako post hon izenburu bezala, baño izenburu honi, akaso elurra hitza sartu beharko genion zeren orain bertan zuri zuri patu da Baztan, nahiz eta Eukal herria osoa  goiz goizetik egon, berriz,  zulo hau,  bere mikrokima horregatik, otza, baño elurrik gabe segitzen zun.

Elur hitzatik elurte sortzen den bezala, ur hitzatik urte, urtaro,urtarrile..sortzen dira. Urtarrilako lehenego egunean bazen ohitura bat (Elizondon aspaldi galduta, akaso Baztango bertze herri batian, mantentzen da) haurrak etxez etxe urtetxa eskatzen zutela, eskaria kantuz iten zen:

Urte berri, berri, zer dakazu berri? uraren gaiñean, bakia ta osasuna, urtetx urtetx urtetxa nahi dugu!

Abesti hontan ura, garrantzia haundia dauka, hau da, abesti honek erreferentzia iten duelako, aspalditik (hau baita ere) galdutako ohitura edo errito zahar bati, Uraren erritoa. Ur berriaren erritoa, Urtearen lehenengoan iten zen, iturru batetik ura hartzen zen eta etxez etxe ur berri hori  edatera ematen zen, zorionak eta osauna ematen zuen edo behinpin pentsatzen omen zuten.

Ura preziatua eta baliotsua da, eta zen, zerbaiten eskasia, euskaraz, urria da, eta zerbait eskasa eta baliotsua...urrea da. Ta urrea gure bailaran izan dugu eta ez urria, baizik garai batean auserki, edo hori behipin dirudi.

Aritzakunen bada toki bat Minetako zokoa izenarekin ezagutzen dena, eremu hontan gizonak egindako eta harriz  osatutako muinoak aurkitzen dira, harrizko muino hauek, urrea bilatzearen ondorioko zaborra da. Handik ez urrun, Etxebertzea inguruan "ruina montiun" bat arkitzen da, hau erromatarrek meategietan erabiltzen zituzten tekinka baten bidez eragiña da, Teknika honek, mendiari hainbat zulo iten zizaioan eta azkenik mendiko zati hori edo zati haundi bat erortzen zen, gero eroritako legarra eta harriak garbitzen ziren kanal batzuen bidez (han dagoen Minetako zoko iturrie bidez) eta urrea bereizten zen, berriz harri garbi hoiek muino hoietan pilatzen zen, hau dena agertzen da Plinio Zaharraren idatzitako "Naturalis Historia" liburuan.

Bada bertze idatzi bat Aritzakungo bertze toki batez, nabarmentzen dena urrea aurkitu zela erranez. Idatzia 1543koa da baina 1518 urtean gertatakoa erreferntzia iten du  (gaztelaniarrak inbaditu dute Nafar osoa,  gaurko Behe Nafarroa barne) eta han aipatzen da, Amaiurko gotorlekutik ez urrun badela putzu bat, iturri bat ateratzen dela putzutik eta ia  Joan Labriten Nafarroko erregearen garaian urrea aurkitzen zela errekako legarrak mugitzerakoan eta ez bakarrik urrea baizik garai zaharretako txanponak ere bai. Horren ondorioz inguru hartara zonaldeko (Baztan, Bidarrai..) jendea urbildu  zen urrea bildu nahian eta batzuk hamar mila dukado biltzea lortu zuten, eta azkenian inbidiaz eta nik ez baldin ba nahiz aberasten ahal, orduan bertze iñorrek ez... putzua haitz haundiekin estaliko zuten.

Hau dena garaiko empedoreari iritsi zen (Spainako Karlos I.a eta Alemaniako Karlos V.a, edo alderantziz,  jo! hau ez dut iñoiz ikasiko, wikipedian beitu beharko dut), honek baimena eman zion Herrera izeneko alkateari, putzu hori kudeatzeko eta Baztanen sartzerakoan, Baztandarrek (jauntxoak) aurka agertu zitzaien erranez, Baztanen aurkitzen diren meategiak eta urrea Baztandarrena (jauntxo Baztandarrenak supotsatzen da) direla. Azkenian negoziatu zuten (1543an aldera) aukera emanez putzua irekitzeko eta jauntxoei aurkitutako zerbait ematea, honekin, guztiak ados egon ziren , Zozaiako jauntxoa ezik. Erran behar zenbait urre atera zela baina gehiago izan ziren gastuak irabaizak baño.

Ziuraunitz putzu hori izanen da, Arraxka edo Maribeltzeko borda inguruan baden iturri baten  azpian dagoen putzua, zeren putzu hori gaur egun  Urreputzu izenarekin ezagutzen da. (Argazkian ez da Urreputzu, baizik iturri artatik ateratzen den ura, badaien erreka, Aritzakun erreka).

Eta nola ez den apezik ez izandako , obispue, hirugarren dokumentu bat badugu ere. Dokumentua, 1942an, ingeniru frants batek, Georges Vié izenekoa "Sociéte des sciences, lettres et arts de Bayonne"an idatzitakoa da. Han, Bidarraitik pasten den errekaren sorlekuan (Aritzakun), inguru hartan eta kontutan hartuz dauden aztarnak (harrizko muinoak) eta bertze azalpen batzukin emanez, (nola garbitu, non aurkitu, norbaitek aurkitu dula urrezko pepita baten bat...) akitzen du artikulua erranez, datuk hoiekin jendea anima dezala urrea billatzera joatea. Eztakik jende aunitz joan izanen zen, baina egia da II.gerra mudialatik ondoren noizbeinka urre biltzatzaileak ibili izan direla eta hoien artean Kaliforniatik etorritako bat eta guztiz.

Urrebiltztzaile hoietako baten batek, urrea arkituko zun, zeren orain dela  urte bat eBay enkatetako web horrian, enkatean, patu zuten urre puxke bat eta han agertzen zen bezala, 1940an Baztanen aurkitutako "rarissime pepite d'or massif du Pays Basque" 24 kilatezkoa  "harrikoxkor" bat "dans le secteur d'Arizkun (Arizakun) dans la Vallée de Baztan (Pays Basque)". Bortz egun iraun zuen enkatean eta 32 eskaintza ondoren norbaitek eraman omen zuen Baztango azken urre pepita, 152 euro ordez.

Urte berri beri, zer dakarzu berri...halaxe kantatzen da Urtarrilako batan urtetxa eskazerakoan, zer ekarko berri? hauskalo, baina berri ekarri diguna  urteko azken eguna izan da, behinpin Elizondora, lehenengo Sansilbestre herri krosa ospatu bai zen urteko azken egunean, Abenduaren 31an. Data honetako "lehenengua" hau baldin bada, baita ere bada, data honetako "azkena", eta hori izanen zen 1956ko abenduaren 31, zeren egun hartan, Bidasoako ferrokarrilaren azken bidaia izan bai zen. Egun hotz hartako arratsaldean, trena atra zen  Elizondoko geltokitik bertze alditan bezalaxe eta Irunera irtsisiz ordu batzuk gerora, baiña hontan ez zen iñoiz gehiago atrako hortik.

Trena 40 urte egon zen  Baztan-Bidasoa ibaiko eskualdeak zeharkatzen goitik ta behera, jendea eta merkantziak eramaten, zeren trenaren lehen bidaia edo inagurazioa 1916ko Otsaialren 1izan zen, Irunen hasi eta Donezteben akitu zen bidaia, han koheteak, musika banda eta ereinotz arku bat itxarotzen zien lehenengo bidaiariei eta Mourges jaunari, "Compañía de los Ferrocarriles el Bidasoa"ko nagusia eta trenaren bultzazailea izan zenari. Baina hau ez zen izan Inagurazio bakarra zertaz, Maiatzako 28an, trenbide guztia akituta zela (Elizondoraino) trenbide osoren inagurazioa egin zen Elizondon, solemnitate guztiarekin, eta  Iruñako artzapezpikuak bedeikatuz trenbidea, trena, lokomotora, bagonak, bidaiariak eta han pasatzen zen guzti guztiei.

Trenaren bukaera Elizondo izatea ez zen kasualitate eta ez zen ere asmentako idea, zeren tren honen jatorria lehenagotik bazegoen bertze trenan dago, tren txikito izenarekin ezaguzen zen trenan, eta Irun-Endarlatza bidea iten zuna nahiz eta Irunen aldean ibilbide berri honek (Irun-Elizondo ) egingo zun trenari, ere tren txikito deitzen, segituko diote . Tren txikito honek bere 14km-tan Berako eta Lesakako mehategeitatik atratzen zuten minerala Irunera eramaten zuten, Kostorbera, hau erromatar garietatik egiten omen bai zen eta garai haietan Endarlazan bilzen zen inguruko minerala ta Oiassora (erromatarren Irun) ibaiz erramaten zuten.

Ba, tren txikitoko kudatzaileak "minas de Irun y Lesaka y Ferrocarril del Bidasoa" enpresak, 1912 saltzen dute trena, lehen aipatutako Mourges jaunaren "Ferrocarriles de Bidasoa" empresari. Morges jauna hasieratik ados egin zun aspalditik bazen proiekto haundi  batekin, proiekto hori Irun eta Iruña lotu nahi  zun Donoztebetik barna eta hemendik bertze "ramal" bat atrako zen Elizondoraino. Iruñaraino eramatea segidan baztertu zen (garestia, zalla...) baina berriz, Elizondora eramatea emankorra izaten ahal zen; Irungo merkataritza zabaltzea, muga inguru inportantea bai zen... 1912an baimena lortu zen eta lau urtez lan gogorra egin ondoren, zortiz tunel eta bortz zubi egin omen bai ziren, Elizondora, arestian aipatutako datan iritsi zen.

Trenbide berria 51,499km izatera pasatu zen eta km auniz ez izanez, arraroa da hainbertze geltoki eta "apeaderoak"  izatea: Gaurko "topo"ren geltokitik hasten zen, Irun – Bidasoa edo Mendibil, geltoki zentrala, Kostorbe; Arteaga ; Hirugurutzeta; Behobia (Ap.); San Miguel (Ap.),(hau dena zaharra); Endarlaza (Ap.); Zalaín (Ap.); Alkaiaga-Bera; Lesaka-Etxalar; Iganzi-Aranaz;
Espelosin (Ap.); Sumbilla; Doneztebe-Elgorriaga; Legasa (Ap.); Narbarte (Ap.); Reparazea (Ap.); Oronoz-Mugaire; Arraioz (Ap.); Irurita-Lekaroz eta Elizondo. Honek egin zun, bidea motelzea eta azkenian 50km hoiek 2 ordu eta 10 minututan egitea. (argazkian Elizondoko geltokia).

Moteltasun hori ez zen konpontzen ahal, nahiz eta enpresak garai haietako makina eta lokomotorik onenak izan, lau zitun eta Nafarroa, Bizcaya, Guipuzcoa eta Alava izenak zeukaten, eta bitxikarei bezala erran, Europako Lehenego gerra hasi baino lehen erosi zutela Alemanian eta ekartzeko (gerra hasia omen bai zen) Afrikako iparraldetik eta Iberiar peninsula zeharkatu izan behar zuten. Lau lokomotora hauez gain bertze ttiki batzuk zeukaten (tren txikitorenak) Zarauz eta Amezola izenekoak, bidaiarien bagoiak, lehenego klasekoentzat behipin, kalefazioa, argi elektrikoa, aulki zabalak, mahai ttxikiak eta errezailendako tokia ere zeukaten. 1930 lokomotorak berritu ziren eta gasolinako bat erosiz, honek 50km/h  abiadura arzen ahal zun eta 1932tik aurrera lurrin makinak bakarrik merkantziarako erabiliko dira.

Baino berritasun eta teknologia punta hauek ez zuten moteltasuna konpondu (hainbertze geltokiagatik) eta honi batera, zonaldeko merkataritza eta industria uste zuten bezala ez funzionatzea (nahiz eta aberatsa izan zonaldea, artoa, egurra, abereak, ikatz begetala, burdiña...kopuruak ez ziren haundikoa) eta denborakin, errepideak obetuz joanen dira, ta obekuntza haukin furgonetak eta kamio ttikiak iritsiko dira errepidetara eta honek merkanziak garraiatzeko merkatua murriztuko du eta honez gain, jende kopurua haundia garraiazea ez zen iñoiz lortu, eta hori, trena alokatzen zela, Baztanera turismoa egiteko, garaiko jauntxoentzat ta baita ere alokatzen zuen Lekauzko kolegioa bere ikasleak ekartzeko eta E.A.J. bezalako alderdi politikoak, zonaldean kanpaña eta mitinak egiteko, han ibili zen Juan Antonio Aguirre izeneko abokatu bat Elizondora eta Berruetara joateko, mitinak emateko eta urte baztzuk geroxago Euzkadiko lehendakaria izatera iritsiko zena.  Garai haietan ere, lehenengo autobus enpresak sortzen dira , Beran la Bidasotarraara (1925) eta Elizondon La Aurrera ta La Baztanesa biak 1929an eta trena bidaiatzen zen jende kopuru hori gehiago murrizten da.

Gauz guzti hauek egiten dute trenaren afera hau negozio ona ez izatea eta bakarrik 1918-1925 urte bizkitartean irabaziak izatea lortuko dute, gero gañera errepublikako hasierako garaian, haibertze langilen grebak izan zieren Bera aldean, Funbera adibidez 3 hilabete greban egon zen eta hilabete hoietan trena geldiririk egonez, baita ere urte batzuk gerora,  gerra garaian errepublikako gobernuak lokomotora eta bagoi batzuk artu ta blindatu zun nazionalen aintzinatzea gelditzeko asmoz...ezin lortuz, nahiz eta Bidasoa aldean gerra bakarrik hilabete batzuk iraun arren, gerran pairatutako miña, bai makinetan eta trenbidean, berriro lehen bezala bueltatzea, ezinezkoa izanen zen.

Badira urte batzuk 1941-46 berriro konpañiak irabaziak izaten ditula baino hau bakarrik da, urte hoietan Frankoko gobernuak zonaldean hainbertze buker ttikiak egiten dulako eta trena, legarra, hormigoia, ferraia...garraiatzeko erabiltzen delako, baina trena ia hilik dago eta garai hauetan berriro alokatzera  bueltatzearren; orain karlistak dira alokatzen dutenak mitinak emateko, Lekauztarrak segitzen dute erabiltzen eta militarrak baita ere, bunkerrak egiteko, lanbideko batallonekoa garraiatzeko... baño militarrak %40ko deskontua izaten dute. Gañera 1953 urtean an kristoneko erauntsia  izanen da eta trenbideko 400 metro eramango ditu  sortutako uholdeak, bitxikeri bezala kontatzen da uholde horren ondorioz ibaiko ertzetako zelaiak izokiñez beteta gelditu ziren eta  trenbidea konpontzen zuten lagilei, jateko egunero izokin hoiek ematen zioten, hauek nazkatuta izokiñaz jateaz greba eta guztiz eginen zuten.

Azkenik zorraz beteta eta langilen soldatak ordaintzera apenas ez dela iristen, Frankoren gobernua erabakitzen du Ferrocarriles del Bidasoa konpañiak "deficitaria" dela irun-Elizondo tren linea itsiko da, azken bidaia izanez 1956ko abenduaren 31ko arratsalde hotz hortakoa. (argazkian Elizondo)

Trenbidea itsi zenetik bi urtera zonaldean "Laminaciones de Lesaka"ko siderurgia industri erraldoia sortuko da, eta sorkuntza honekin galdera bat etorriko da, Industria honek berriro altxatuko zun trena?. Akaso bai? baina zihuraski  gaur egunera ez zen iritsiko, laurogehieko amarkadara ezta ere baina hori berze historio bat da.

Hainbertze itxaron ondoren, mendiko ikazkiña herrira jausteko, neguko egun berri hauetan  eta bapatean, tita batean, berriro konturatu gabe joan zaigu. Eskerrak, bisita motz hortan denbora daukala opariak uzteko. Lan gogorra Olentzerok iten duna gau horretan! nahiz eta nirekin lan haundia ez  duen artzen, zeren azken urte hautan beti liburu pare batzek uzten nau, eta hori, garbi utzi niola, nahinuena zela, tera bateko memoria multimedia grabablea eta TDTa zuena, ba ez!!!  aurten ere, bi liburu aurkitu nun izeiaren azpian.

Liburu hoietako bat Baztani buruz doa,  "Cuentos y leyendas del valle de Baztan" izenburua daukana, eta mitologiaz, lamiaz, sorgiñaz ta sorgikeriz betetako hainbat ipuin osatutako liburua da. Idazlea Fernando Telletxea oreretarra da ta erraten duenez ipuin hauek, bere familako belaunaldiz belaunaldi gaur artio kontatuak izan dira etxeko supazterrian. Nahiz eta Baztan izan,  kontakizun  guztien paisajia edo gertakizunen tokia, aipatu behar, ere izanten ahal zela, Euskal Herriko  edo Pirineotako edozein aran, herri edo leku, adibidez; Aezkoa, Erronkari.... bezalako toki hoietako bat eta hango ipun eta kondairak izan ahal ziren, zeren bai toponimiaz, mendien, erreken ,eremuen eta protagonisten etxeen edo baserrien izenak ez dira ja aipatzen. Baina hori apartez liburu entretenigarria eta neguko egun hauetan goxo-goxo sutondoan irakurtzeko aproposa da.

Sorgiñekin eta aspaldiko izaki fantastikoekin murgiltzko liburu hau,  24 ipuin txikiz, iña dago, hoietako gehien gustatutako ipuña "Atanatxi " izenakoa da eta hemendik behiti, laburbiltzen sahiatuko naizena.

ATANATXI.

Neguko egun hotz bateko, goizeko bortzak ziren Antanatxi esnatu zenian, sukaldera abitu zen gosaria prestatzera, artozko talo opilak,esne beroa eta zinger errea. Etxeko guziak gosaldu zutenean bakoitzak bere eginkizunetara joan ziren, Atanatxi beti bezala, dena bildu ondoren, eguerdiko bazkaria prestatzen asi zen.

Sukaldeko sura urbildu zen ea, lapikoan egosten zegona ikustera, Bai urbiltzean sustu haundia artu omen zuen, zeren han, beheko suan, sugarraz inguratua, ixkin batian, totoriko, neskatiko bat ikusi zun, ile luzeko neskatiko eta irifarresua, barre misterioso bat zuena, gaistoa ez zirudien baina ezta ere ona.

ta neskatiko erran zion.

-kar, kar, kar Nor zara zu!

-Nik? Atanatxi

-Ez zait zure izena gustokoa Mayiya deituko dizut, nire ama bezala. Badakizu nor naizen? Sorgiñen erregiñaren alaba naiz.

-Eta zer nahi duzu nitaz?

-Ja erez, bakarrik etxean aspertzen nintzela. Zer janbar duzue gaur?

-Ja- eranzun zion Atanatxik beldurtuta- Alde hemendik eta ez zaitez iñoiz gehigo etorri!.

-Joanen naiz baina bertze batian etorko naiz.

Etxeko lanak akitu ondoren eta familia bazkaltzera bueltatu baino lehen,  buztinezko eltzean, txuritabeltzeko salda irikitzen ikusten zegoenean bizkatartean, Suzko neskatxoa berriro agertu zizaion.

-Kaixo Mayyiya!

-Zeai zara? erran zion Atanatxik.

-Ezerrez.

-ba, alde inzazu  nire etxetik- eranzun zion aserre bizian emakumeak

-Ez izan gaistoa nierkin Mayiya, etxean aspertzen naiz, utz nazazu zurekin gelditzea!.

-Ados, baño nereak etortzerakoa joan behar zara.

Egunak pasatu ziren eta egun guzti hoietan neskatxoa agertu zen, beti bapatean eta beheko suan, erdi erdian, sugarra ez zioten erretzen ezta bere ile luze ezta bere jantzi zurie erez. Atanatxi ohitu zen neskatoren bisitaz eta etxeko gauzak iten zuen bizkatartian sorgin txikiarekin solasten zun.  Sorgiñak, gauzak nolakoak ziren jakin nahi zun, janaria nola iten zen galdetzen zuen, taloak, txintxortak...lagun onak in ziren.

Udaberri aldera, gau batean Atanatxik bere senarrari etxeko sukaldan negu osoan gertatutakoa kontatu zion, Gizonak hori songinkeria zela eta sorgiñaz ez zuela ezer jakin nahi erranez, idei bat bururatu zizaion sorgin txikiarekin akitzeko.

Biharamunian, goiz goizian Zelestinok (horrelaxe deitzen bai zen) Atanatxi baño lehenago irizarri eta altxatu zen, sukaldera joan eta han iñor ez bai zen agerzen, bere emaztearen txoriburukeriak izanen zirelakoan, gosaria prestatzen hasi zen, sua azitu, taloak patu eta zartagin batean zingerra jarri zun. Halako batean, zartagiña suan zeukala, kirtenatik artua eta mugitzen hari zela, gizonaren  aurre aurrian neskatikoa agertu zizaion.

-Zein zara zu?

-Ni, Zelestino naiz, ta zu?

-Ni iñorre

Gizona segitu zun zingerra erretzen,  txintxortak egiten hari bai zen.

-Non da Mayiya?-, galdetu zion neskato sorgiñak

-Atanatxi loiten dago, Ze nai duzu Mayiyakin?

-Deus ere.

-Ze aizara janariarekin? Mayiyak ez du mugizen txintxortak zuk mugitzen ari zaren bezalaxe.

-Nahi dudan bezala mugitzen ditut eta ez bazare joaten aurpegira botako dizut!

-Zu pirri pirri iten duzu txintxortakin ta Mayiya parra parra iten du, Zergatik?

Orduan etxeko gizonak txintxortak neskatikoaren arpegira bota zion, ohiu garraz bat enzun zen eta sugarrak animalizko altura artuz, neskatikoa desagertu zen.

Gizona pozik zegoenean eta bere emazteari sorgiña alde egin zula erran behar zionean, suan, lekuko sorgin txarrenen aurpegiak agertu ziren. Hoien artean emakume lirain eta eder baten aurpegia zegoen, bere inguruan sugarrak alde batetik bertzera mugituz.

-Sorgiñen erregiña naiz eta nere alabari egin diozun miñagatik zigortzera nator. Bizitzen zaren bitartean ez da izango pakerik etxe hontan, eta suara urbiltzean beti ikusiko nauzo , nitaz ez ahazteko eta zure familia betirako madarikatua izanen da.

Hori enzuta ta ikusita, Zelestino lurrera erori zen, Handik guttira esnatu zenean, gertatutakoa amets beldurgarria bat zelakoan eta ahaztu nahian, mahian exeri zen, gosaltzeko ideiarekin eta taloa jaten ari zenean...entzun zuen ahots goxo bat erraten zula.

-Non da Mayiya?

Baztan,  mendiz inguratuta dago, hoietak mendi batzuk garrantzi haundia daukate baztandarrentzat, historio baten bat gordetzen dutelako, aspaldiko kondairak eta aztarnak daudelako, kontakizuna eta gertakizun bitxiak dutelako... hoietako bat Legate mendia dugu. Gauz guzti hoiek betetzen duelako eta Legate bere 870 metrokin,  ia ia  Baztango edozein lekutik ikusten  delako eta gizakia hasierako garaietatik handik ibili ta igo dutelako, mendi garranzitsu, ezaugarri eta magikoa batean bihurtzen diote.

Leku Magikoa, gizakia bailara hauetan bizi izan zenetik da (neolitotik), zeren hor daude Legate inguruan garai hartako aztarnak, trikuaharriak, harrespilak  eta zutarriak, Urriki 1-2 , Mairu Harri,  Xaldarri 1-2 , Legate 5-6...Barandiaran, aita Ondarra, Luis Milla ta bertze batzuk, aurkitu ta katalogatu zutenak eta gaur egun oraindik aurkitzen direnak, azkenetakoak 2007an Hilarriak taldea aurkitutakoak, Xaldarri 3, Errandonea Ipar, Errandonea hego... trikuharriak eta bizpa hiru zutarri (argazkian Legateko harrespila, argazkia "el buho"rena da eta menhieres y otras piedras blogetik artuta dago).

Majikoa ere bere kaskoan dagoen gurutzagatik, zeren garai batean bazen ohitura mendi kasko batzutan gurutzeak paratzea udaberriaren omenez, oparotasuna erakartzeko. Zihuraunitz ohitura pagano batik etorrita eta lehenago zerbait izango zelarik akaso, 1901an altxatu zuten gurutze bat (ez da gaur egun dagoen burdinezko gurutzea), 10 metrotako harrizko gurutze bat zen eta Joxe "argiñe"  argiñak indakoa, eta erraten denez harri batzuk mila kilo pisatzen zuten eta leraz eraman ziren Zarborta baserritik, hango larraiñan egin bai ziren. Bitxikeri bezala erran, lera horren "gurdizaina" emakume bat izan zela, Elizondoko Angela "beratarrak", arraroa garai haietan lanbide bezala emakumeentzat, baina  zonaldean, lanbide horretan onenetakoa zena. Inaugurazioa Maiatzan izan zen eta eunka baztandar joan ziren, baino urteak eta jasandako denboraldiak, ekaitzak ta tximistaz kolpatuta, eroria bukatu zun.

1979an horrela zegola, Mariano Izetak zerbait egin behar dela proposatzen du, eta baztandarrak erabakitzen dute berri bat egitea baina aldi hontan burdinezkoa. Lehenengoa argin bat egin bazun, kasu hontan arotz bat eginen du Eugenio San Miguel Zubietarra, eta Franzisko Etxenike Oronoztarra kaskoan montatuko zun gurutze berria. 1979ko Abuztuaren 5an inaguratuko da gurutze berria,  5m izanen du eta harrizko pedestalekin 8metrotara iristsiz. Guruzea berriak, bere harrizko anaia zaharra izan zen bezala, aspaldiko via crucisko helmuga ikustezina bihurtuko zen, zeren hori izanen zen lehengoaren helburua akaso, via cruzis hori egitean, urrundik ikustea gurutze haundi horren bidez, kalbario-bide horrren bukaera.  Nabaria denez ohitura haundia bazen Legate igotzea eta igoera hoietan garrantzi haundia, izanen du gurutze berriaren bultzatzailea, Mariano Izetak, zertaz hainbertzetan igo zuen, erraten da 100 aldiz baño gehiagotan eta ehungarren horretan ospakizun xume bat egin zen eta nola ez mutildantzak dantzatu ziren gurutzearen inguruan (argazkia pirineo 3000 webgnetik artuta dago)

Legatera igotzearen ohitura segitu eta mantendu da orain arte, eta horren adibidea bezala joan den Igandeko Baztango mendigotzaileen, Legateko ateraldia da. Aurtengoan eguna ederra atra zizaien , dena zuri zuri eta zeru urdin, eta urtero bezala Gerardo Plaza baztandar mendigotzailearen oroigarrian bilduz, urteko omenaldia egin zioten. Gerardo Plaza Lekauztarra, lehenego baztandarra izan zen eta  baita ere lehenego euskalduna iñaki Aldaya, Xabier Garaioakin batera zortzimil bat igotzea lortu zuena, Himalayako  Dhaulagiril (8.I67 m) mendia izan zen 1979ko Maiatzeren 2an (gurutze berria inagurtu zen urtean). Oroigarria argazkian ikusten ahal den bezala piolet bat irudikatzen du. (argazkia pirineo 3000 webgnetik artuta dago).

Gerardo Plazaren oroigarria ez da kaskoan dagoen bakarra, zeren baita ere dago D. Julian Mitxelena apeza ezagunaren omenez, harri gorriz eta zutaharri moduko, eraikitako oroigarria. D. Julianek apez ezaguna eta ahazteziña izan zen (nola ez ahaztu buruan ematen zituen kokak eta bazutan sugusak), mendian ibiltzea eta mendiak  igotzea gustokoa zuena, mendigotzaile aparta zen.  Bere afiziogatik, garai bateko baztandar gazte haunitz mendiarekin lehen kontaktuak bere eskutik (lobatoak bidez) izan genun eta 14 urte bete gabe Saioa, Mendaur, Legate eta inguruko mendiak igotzen genun.

Bi Baztandar mendigozaileen (D, Julian Arantzarra zen, baña urte aunitzan apez moduan Baztanen egon zen) oroigarria apartez, Legate kaskoa bertze "eraikin" batzuk aurkitzen ahal dira, altare txiki bat, via-cruzis egiterakoan meza batekin akitzen bai zen, inguruko mendien eta norabideak ezartzen duen mahia, baserri baten irudia daukan buzoia, Xorroxingo antenak...ikusten denez, gizakia moldatutako kaskoa edo kasko gizatartua da Legatekoa, baina guzti hori magikotasun hori kentzen ez diona. Benetan magia edo xarmantasuna kentzen diona inguruan dagoen harrobia izanen da, ez harrobia hain zuzen baizik garai batean egin zuten harrobira iristrdiona. Benetan magia edo xarmantasuna kentzen diona inguruan dagoen harrobia izanen da, ez harrobia hain zuzen, baizik garai batean egindako  harrobira iristeko pista, zeren lan haietan ez zen ezer errespetatu eta bidean aurkitzen ziren trikuaharriak sunsitu  ziren  ta baita ere zutarri bat lekutik eraman.

Baino gizonaren basakeriaz gain eta eskusartzeaz gain, oraindik mendi honetan nabaritzen eta sumatzen da aspaldiko magikotasun "laino" hori, eta mendi guztiak ez daukate "laino" hori.

Joan den Larunbatan (abenduaren 12) Arantzan Baztan Bidasoako txistularien topaketa izan zen, Ekitaldi hauen helburua inguruko txistulariak elkartzea eta egun ederra pasatzea da baina horrez gain, gure kultura bizi bizirik, dagola ikusteko balio digu. Kasu hontan, soinua, dantzak, tradizioa... belaunaldiz belaunaldi, atatik semera, mendez mendez, gaur egunerartio iritsi zaigu eta han bildutakoak txistulariak hori guztia ordezkatzen dute.

Haurten, Arantzako Ixkibo baserriko Juan Migel Biurrarena ttunttunlaria ezagunaz oroitu dira, Juan Miguel txistulari txistuegile ospetsua izan zen eta baita  Euskal Herriko Txistularien Elkarteko lehendakaria.

Guk (Baztanen) ere izan dugu gure ttunttunero ospetsua, eta batzuek  errana, Juan Mari Beltran musikologoa bezala,  XX. mendeko euskal musikari handienetako bat izan zen, Arizkungo Maurizio Elizalde txistularia. Maurizio 1915. urteko Irallaren 21ean sortu zen, Amaiurko Lizundegi  baserrian . Bere aita Antonio Elizalde txistularia ere, Anizen sortua 1884an , baina hiru urte zituelarik bere familiarekin Amaiurrera joan zen bizitzera. Nahiz eta Maurizio Amaiurren sortu, handik guttira Aintzialdeko (Arizkun) Martintoneko bordara etorri zen famili guzia.

Mauriziok bere aitarengandik lkasiak zun orain danzatzen ditugun mutil-dantzak eta gañerakoak ere, Antonio aitak, lehenagoko txistulari zaharretatik lkasiak zituen eta hoien artean aipatzekoak, 'PIXU" Arizkungo Bozate hauzokoa eta "XAMAR" Erratzuko txistulariak. Baita ere dantzari zaharrengandik ere ikasiak. Antonio Elizalde txistulari haundiaz gain kriston lana egin zun Baztango dantzak errekuperatzen zeren berak eta Errazuko, Jose Telletxea txistulariarekin batera, bildu eta osatu zituzen Baztanen barreiatuak aurkitzen ziren mutil-dantza guziak. Bi txistulari haueri esker berpiztu ziren erdi galdurik aurkitzen ziren guziak. Bi txistulari hauen lana miresgarriaizan zen. Erraten da Antoniok memoria haundia eta izugarria zeukala eta dantza guztiak bere buruan zeukan eta Maurizio semeak denak ikasi zula.

Haundia izan zen Maurizioren aita baina semea ere aita bezala izan zen maixu eta dantzari. Hameka urte zituelarik hasi omen zen bere aitarekin soñulari bezala eta orduan atabala jotzen omen zuen eta holaxe eman zion hasmenta bere ofizioari. (argazkian Maurizio gazte atabala jotzen eta ondoan aita Donostia).

Gero txistulari bezala  lan izigarria egin du. Arizkungo herriko txistulari bezala aunitz urtez, 60 gutienez. Herrietako bestetetan Elbete, Lekaroz eta Gartzalnen 56 urtez ari izana da herri hoietan . Elizondon 48 urtez Santiotan eta Baztandarren Biltzarra egunean, Bretoingo Saint Michellen Ezpeletako dantzarikin, Madrilen, eztaietan, omenaldietan ere aunitzetan ibilia da. .. eta guzti hoietan edo gehienetan bere ondoan bere bikotekide Felix Iriarte atabalaria eta hori izan da gaur egungo gehienentzat daukagun irudia, Maurizio ta Felix, biak bat (txikitan ez nekien norzen nork, baino bai "mauriziotafelix"zirela). Felix ere Arizkungoa zen eta atabala txikitatik ikasi zun eta 35 urte inguru plazaz plaza ibili ziren biak, jo ala jo. Iriarte atabalariz gain bertsolari ere bazen, eta Elizondon, Nafarroako Bertsolari Txapelketan bigarren gelditu zen 1936an.

Maurizioren inguruan bitxikeri bezala kontatzen da berak erraten zula "Nik jotzen det nere aittek jotzen zun era berean"  , hau eratzun xinplea dirudi arren harras zalla da ulertzea zeren Mauriziok soñu berbera bat, ez zuen iñoz berdiña iten bazutan era batera jotzen zun ta bertzentan era hori aldatzen zun. Inprobisazioa eta melodien eta erritmoen jokua zen bere jotzeko era . Orduan ez baldin batzuen iñoiz berdin jotzen , nola joko zuen bere aitak? ba, badirudi berdin joko zuela , hau da inprobisatuko zuela ere. Hori ikusten (entzun) ahal da utzitako lanetan, lan hoien artean bi disko daukagu; Baztango-Dantzak diska  eta Lantzeko zortzikoa. Jostaketa-dantzak diska eta hoietako bat Juan Mari Beltranekin grabatu zun eta berak garai batean erran zun bezala, berarekin  grabatu zuen diska ez zuela pieza bakar bat errepikatu.

Baztango zortikoa

1991an Maurizioak Euskal Herriko Txistularien Elkarteko urrezko domiña eman zioten eta egun zoragarri hartan 75 urte zeukala bere ondoan ere Felix Iriarte zegoen.Ttunttunero bikoteak hamaika omenaldi jaso zuten Baztan inguruan eta Lantzen; eta Elizondon plaza batek bien izena du, eskultura eta guzti.

Biak aspaldi utzi ziguten (fisikoki) baina bere soinuak oraindik baztango herritik entzuten dira zeren hauen bien atzetik eta hauei txikitatik ikusita eta haietik ikasita ttunttunero belaunaldi berriak izan ziren Elizondon ,Agustin Eraso, Jexux Bailon, Asier Viela, Mikel Ortega, Fernando leiza (atabalaria) Jaime Viguria (atabalaria)...Arizkunen. Xabier Durruty, Juan Migel Iriarte (atabalaria) eta nola ez Larraldetarrak aita ta semea, Jabier Larralde eta Patxi Larralde, Aitak Mauriziokin ikasia eta azken urteatan biek batera hainbertze dantzak errekuperatu dutenak eta horain dela gutti etorri berriak dira Kaliforniatik mutikdantzak erakusten egon bai dira urruneko lur hoietan.

Eskerrak eman nahi nuen Jaime Viguriari zere argazki guztiak "lapurtu bai diot" eta hauek eta argazki zoragarri gehiago bere Flickr-eko galerian ikusten ahal dira.

Joan den astian, larunbatan hain zuzen (azaroak 28an) Dantxarinean egon ginen euskal kantu zaharren eguna zela ta, sorpresa artu genun errepide berriarekin, (urrengo igandean inaguratu behar zuten) hainbertze rotonda ta zubi berri batekin ta guzti, iparraldera joateko. Errepidea badirudi beharrezkoa zela zeren toki hortatik egunero 9.000 kotxe inguru pasatzen dira, horrez gain oinezkoak aunitz dira benta batetik bertzera joaten direnak eta espaloik ez zegoenez arriskusua zen.

Errepide berri honek albo batean utzi du betiko muga edo mugako postua edo "check pointa" (modaz dago izen hau, Berlin ekialdeko check point Charly, Palestinako check pointak...) Lapitxuri ibai gainean dagona eta ia ia eskualdeko lehenengo muga "ofiziala", (Spania eta Franzia estatuen artean) zeren muga postu hori 1856an ireki zen "ofizialki". Muga Ahinoa eta Urdazubiko Dantxarinea auzoa zatitzen du, hau da Lapitxuri ibaiko alde bat ta bertzea, bata Dantxaria, Ahinoako zatia ta Urdazubikoa berriz Dantxarinea izena duna, nahiz eta toponimiaren izena, Dantzarinea izan, zeren kondairak erraten dun bezalaxe, aspaldiko dantzari batek eremu hontan bere etxea egin zun eta hortik Dantzari-enea etorriko zen.

Muga postu honenetatik, denetatik pastu, gertatu eta ikusi da, historiako gertaikizun garraznzisuak, personai ezagunak, xelabreak ta baita bitxikeri aunitz. Handik pastu direnetakoak, enperadoreak badira, Napoleon IIIna, erregeak... ta baita ere errege izatea sahiatu direnak.  Hoietako lehenengoa Borboiko Carlos VII.a 1876an hirugarren guda Karlista galdu ondoren, Iparraldera ihes egin zun eta erraten da Dantxarineako muga zeharkatzen ari zenean, atzera begiratu zula eta arrokeria galantakin "¡volvere!" erranez Lapitxuriko bertze ibarrera pastu zen. Erregea nahi eta ez izan hoietako bertze bat Borboiko Juan izan zen ( gaur egun Spainako erregea den, aita). 1936ko Uztailaren 28an gertatu zen, Spainia guda zibilan zegoen, Borbonaren kuñatu bat, Frankoren ejerzitoan alistatu eta guduratzera joan zen, honek ez zen gutxiago izan behar eta erakusteko nazionalei, monarkia beraikin zegoela,  berdin egin nahi izan zun, Egun hartan Muga postu honetako aldean Nafar monarkikozale batzuk esperoan zeudela, pastu eta Iruñera ereman zioten, hotel La Perlan atsedena artu ondoren  eta segidan Karlistekin arazoak izan bai zun ( txapela  gorrie patu bai zen eta hauek ikusita, adorea ez zuela ikur hori eramateko ,erreniega eginez) zitu bizian Iruña utzi eta Burgosera abiatu zen, han arazoak izanez ere, atzera bueltatu eta Abuztuaren 2an berriro Dantxarineako muga pasatu zun, aldi hontan La Perla Hoteleko buzu urdin batekin, hoteleko langile bat bezala eta Juan Lopez izanarekin. Baita ere garai hauetan "artzaren" gertakizuna izan zen. Orain dela urte batzuk oraindik kontatzen zuten lekuko zaharrak, nola muga ondoan zenbait denbora luzez artz bat izan omen zen, eta Denisse Marcket Elso (Dantxariako Tanburienea etxekoa) bere liburuan "muga, kontrabandua eta bentak" aipatzen duen bezala, artz hori, zirkoko gizon bat utzi zuen, gerra zibilatik hiesi nahian eta estatu Franziarran sartu nahi eta artza ez ziotenez uzten pasatzia, muga postuaren ondoan utzi zuen kaiola batean sartua, artzari Denissen aita bazkaria ematen zion egunero eta jende dexente etortzen zen artza ikustera, inguruko baserritarrak, soldadu nazionalak, guardiak, erreketeak...azkenian giro hortaz inguratua zegoenez artza oldakorra ta erasotzailea bihurtu zen.   

Guda zibilaren ondoren II. gerrate mundiala etorriko da eta Ahinoako zati hori Alemaniarrez beteko da, Wermachtteeko soldaduz, bere panzer eta guztikin, hauek muga zainduko zuten eta ez bakarrik kontrabandoa kontrolatuko dute baizik haien lan garranzitsuena informazioa eta zenbait jende ez pasatzea (submarinoen planoak, RAFko pilotoak..) izan zen.

Guda Mundiala bukatuta, Aliatuak aginduta, Frankoren Spaina, blokeatua izan zen, Mugak itxi ziren eta halaxe egonez, 1949ko Uztailaren 4arte berriro ireki zirela. Lehenagotik mugalariaren irudia zegoen, XIX.mendetik, kontrabandora lotua edo guduen eskasiaz sortuta (karlistadak eta abar...) baina urte haueta mugalariaren irudia sendotzen eta garrantzia artzen du. Spaina diktadura batean  dago eta erbesteko Errepublikako  Gobernuak eta baita ere Euzkadiko Gobernuak mugalariz hornituko dute eskualde guzti hau, makiak pasatzeko, klandestinitatean dauden taldeak kontaktuan egoteko, eusko nahia, C.N.T... , informazioak, espiak atra eta sartzeko, erbestean dauden politikariak spainan sartuz insurjenzia pizteko, harriskuan dauden nazionalistak  ateratzeko...Mugalari hoiek ez dira edozein, harras  ongi prestatuak daude, gehienak amerikandarregatik gudarako teknikak ikasi dute ta baita ere tekinika berri batzuk judo ta jiu-jitsu bezalakoak.

Hoietako mugalari bat Jaurrietako Franzisko Perez Luzarreta izanen da, 1922 jaio eta gerra zibila hasi bezain laster,  bere familiarekin erbesteratu ziren eta gerra bukatu ondoren bueltatu zen , 1942 "milia" egiten ari zela desertatu zun eta erbestean zeuden bertze euskaldunekin Franziako "Legion Extranjeran" sartu zen Gernika batallonan eta hauekin Paris askatuko zuen. Historial horrekin Amerikanoak  Rothschild gaztelura eraman zioten eta arestian komentatu dugun teknikak irakasi zioten. Horduz geroztik, erbestean zeoen Euzkadiko Gobernurako lan egin zun mugalari bezala. 3urte egon zen mugako alde batetik bertzera jendea ta informazio pasatzen 50 person baino gehiago pasatu zun, gehienetan Bidasoa aldetik, baina baita ere Baztandik eta hoietako batean harrapatu zioten hain justu Dantxarineako muga postu aurre aurretik pasatzea sahiatu zenean. Aldi hortan bi emakume pastu beharra, ama ta alaba, menditik gaizki ibiltzeko adiñagatik eta gañera harras kontrolatua zegoenez mendiko bideak, beren aurpegi haurrean pasatzea sahiatu zen, segidan guardia zibilak zerbait arraroa somatu eta pasaportea falsua zela egiaztatzean artu eta Urdazubiko kuartelera eraman behar zutela, lehenango pixa egin nahi zula erranez, benta batean sartu eta arazorik gabe eskapo egin zun Ainhoa aldera,... hau arrapatu zioten lehen aldiz izanen zen gero bertze bat etorriko zen baño hori bertze historioa bat da. Muga berriro irekitzerakoan USAFko soldaduak bere "willy"ekin etorriko  eta pastuko ziren hainbat aldiz, Gorramenditik Hendaiara edo Irunera.  Amerikanoekin batera Orson Welles iritsiko da Ahinoako Arantzazuko baselizaren kaperako besta filmatzeko eta Dantxarineako benta ta taberna guztiak ezagutu zun...

Gero 60 hamarkadan ETAko komandoak ta etakideak firin faran pasatuko dira eta aktibitate haundia izango da... eta ia 1983ko Abenduaren 4an Segundo Mareyko bahiketa zikiña, muga  hontan emanen zen. Segundo Marey Hendaiako, bere etxetik ateratzen zela bahitu zioten, Spainiara eraman nahi zioten eta hortarako Dantxarineako postua pasatzea pentsatu zuten, 10etan isten zen eta 8ak geroztik bentak itxitak daudela, han iñor ez dagoenez leku aproposa zen. Postua pasatzerakoan bi bahitzale eta bahitua oinez pastu zuten bazter batetik eta ia bertze aldean zeudela bertze bahikide bat itxaron behar zien kotxe batekin, honek ez agertu eta bertze biak bahituarekin ez zekitela zer egin, Dantxarineako Polizia Nazionalen komisaldegira joan ziren, paper bat erakutsi eta telefono dei batzuk ondoren, (Luis Roldan, Rafael Vera, Luis Roldan , goizeko ordu batetan Jose Amedo agertu zen, Segundo Marey artu eta jakinez konfunditu zirela eta etakidea ez zela, berriro Verari deituko zion, honek San Cristobaleri eta Azkenik Barrionuevori (barneko ministrua) erabakiz, bahiktarekin segitzea, eta Santanderrera eraman zuten, han hamar egun egon ondoren, lo egin gabe ia ia ja jan gabe, torturatua, kolpatua.. izanez Abenduaren 13an aske uztea erabakitzen dute, eta hortarako berriro Dantxarineatik pastu ( iñor ez zun gelditu kotxea, ezta gendarmeak ere) eta Ahinoako Xara izeneko tokian utziko diote, hori bai bere sakelean paper bat sartuz G.A.L. siñadura zeukana.

Pasabide hontatik urte  batzuk geroago 1986ko Urtarrilaren 1 muga desagertuko da, bertzealdean gendarmeak Franziako bandera ondoan Europako bandera urdiña ta izarraduna altxatuko dute, honek erran nahiko du Spainia garai hartako "Union European" sartu izan zela eta honekin mugak desagertzen zirela.

Argazkian frantsai gustatzen zaien ekitaldi pomposo hoietako batean Dantxarian