Udazkena iritsi da, goizak freskoak dira baita ere arratsaldeak, laister ere hostoak eroriko dira eta pixkanaka-pixkanak paisajia kolore marroiez eta okrez jantziko da, gau batzutan zerua oskorri egongo da eta haizegoa bueltatuko  da.

Irakurri gehiago »

Ongiteorriak euskal ardi kampamentura, hori zen jartzen zuena Elizondoko merkatu plazako sarreran, gaur "ardi kanpoan" bihurtuta. Ameriketan arzai egon ziren "arzaiaren eguna" ospatu da Elizondon. Ardi kanpoan, ardiak eta bildotxak, zaldiak eta cawboiak, astoak kutxaz eta laneko tresnez kargatuta, tipi bat, erabiltzen zuten gurdien bi modelo desberdiñak eta arzaiak zeuden, benetako arzaiak , zapireun edo horrela bildu dira ,bazkaldu eta bere aspaldiko gauzez hitz egin izango dute.

Ohietako bat, nire osaba Antonio da, honek azkenetakoak izango zen1980 joana. 20 urte zeukan eta Elbeteako zapatilleran lan egiten zuen, zapatillera itxi, novia hemen utzi eta hala Ameriketara, "non lan? nik, harat joan" zerbait horrela pensatuko zuen. Azkenetakoa izan zenez ez zuen dirurik egin, baina bidalzen zuen sosekin aitatxi eta amatxi bizi, familiko etxea kompondu eta nere amaren haizpa txikiari pisuaa erosi zuten, lehenago joan zirenak ekarzen zuten diruarekin etxe berria egin eta errentatik bizitzen zutela beti entzun dut.

Oroitzen nahiz joan zenetik, hiru urtetara hilabete bat pasazera etorri zela, nik hamaika urte izango nitun eta etxera bueltatu zena ez zen nire osaba, etorri zena, pelikuletako benetako "vaquero" bat zen, alkandora karratuduna, kamperak, kristonezko larruzko gerrikoa, burdinezko arrano batekin eta ederrena benetako sombrero bakeroa. Baita ere Aznar bezalako azentu bat ekarri zuen. Denborarekin jakin nun itxura horrekin etorri zela neri harritzeko eta benetan harrituta utzi zidan urte batzuetan egon nintzelako telebistan jartzen zuten "oesteko" pelikulak arreta haundiarekin ikusten ea non agerzen zen nire osaba indioak hilzen.

Lau urte gehiago egon zen, sosak bidaltzen eta Lekauzko neskarekin bere arremana kartaz eramaten, nekatua eta lehen bezala ez zela erranez bueltatu zen, euskaldun gutxi ziren ia arzai lanetan, garai hoitan arzain batzuk, arzantza utzi eta esnetegietan edo lorezain bezala lan egita nahiago zuten, haien postuak Peru-tik etorritako gazteak betetzen zuten. Aldi hontan, itxura normalago batekin etorri zen, amerikako arzain itxurarekin alkandora karratuduna, bakeroak, larruzko gerrikoa arranoarekin eta txano bezala bisera bat, bisera hori (neretzat bat ekarri zidan) bi bandera zeharkatuta zeukan, bat Estatu batuetako bandera eta bertzea gure ikurriña zen, bi hurte gehiago segitu zuen eramaten bisera hori, egun batean kendu eta zuen gehiago patu, gaur artio. "Ardi kanpoan" ikusi diot bi banderako bisera patuta, berarekin solas egin dut, eta nik deus erran gabe, kontatu dit nola lo egiten zuten, nola janaria prestatzen zuten, egun libretan zer egiten zuten, nola denak euskaldunak ziren ez fransak ez espainolak, euskaldunak...kontuatu didanarekin eta bere begietan ikusi dudanarekin jakin dut urte hoiek gogorrak, latzak, bakartiak izan arren oroizapen onak ekartzen diola eta pozik ikusi diot han zeuden bertze arzai bezalakxe.

Iluntzean arzai izandako gehienei ardiei bezala autobusan sartu diete eta bakaoitzari bere ardibordara eraman. Horrela izan, edo ez bazan sardadila kalabazan.

Gaur iruñera joan naiz, hemendik (errotatik) Nafarroko iriburura gutxi gora behera 60 km izango dira. Atera bezain laster Laurentx inguruan foruzainak geldituta zeukaten kotxe bat eta ixuna jartzen ari ziren. Mugairen N-121Btik N-121Ara sartzen zarenean guardia zuibilak (trafikokoak) bertze kotxe bat gelditurik zeukaten. Pixket geroxago Zozaia aldera kamioiak pisatzen duten lekuan, foral kotxe bat pres zegoen, harrapakariak bezala "al acecho" , Sorauren recta horretan ez bazen foruzain kotxe ba,t baizik bi, argiak piztuta eta bertze bi kotxe partikular geldituta eta foruzainak libretakin ixunak jarzen. Ekialdeko erondan, Mendillorri altueran foruzain kotxe bat argiak piztuta geldituerazi dio bertze kotxe bati. Nik, lehen Sadar deizen zen futbolzelaian gelditu naiz eta ixkinan egiten duen ostatuan ardo xuri bat edaten ari nintzela, egunkaria ireki eta nafarroko gobernuak foruzain bati ixuna jarrri diola ixun gutti jartzen zituelako irakurri dut. Orduan konturatu naiz bidaian ikusi dudanaz, eta gaur, ikasgaia ikasita, atera diela lanera foruzainak konklusiora iritxi naiz.

Bertze gauz motza, behi mekanikoko artikuluarekin dauka buru. Han kexatzen nintzen Pedro Axular kalea zona azula bihurtu zutela, ba atzo hortik paseatzen ari nintzela konturatu nintzen kolore urdiña desagertu eta berriz txuriz margotuta zeudela aparkatzeko tokiak eta behi mekanikokoak (makina aparkatzeko bi toki okupatzen zutela eta toki hoiek txuriak zirela eta) horiz margotuta ikusterakoan kriston poza sartu zizaidan gorputzan eta nere barrutik erran nuen: "zu mutil udaletxean zure bloga irakurtzen dute!" gero poza hozten zen bitartean, pensatu nun: "nola irakurri behar dute, seguraski koinzidentzi bat izango da"... Azkenean ezta irakurri ezta koinzidentzia, baizik "sentido komun" (sen ona) ezarri dutela izan da.

Zoriontzen dizuet. lana ongi egiteagatik eta behi mekaniko tranpatxo hori (makina patuta, marrak zurriak marrak orietan bihurtzea) barkatzen dizuet.

Irudietan ikusiko ahal duzue behi mekanikoko marren kontu hau.

Horrela izan, eta ez bazan sar dadila kalabazan!

Bi aldiz erran behar izan dut kapiski hitza gaur. Lagun batek behi mekanikoaKapiski, ulertu diot, gauz motzak eta interesgarriak.
Beno, saiatuko gara, bigarren aldiz eta hau pixket mindu nau, medikura joan naizenean izan da. Goizean medikura deitzean,ordua eskatzerako,-"Egunon Arizkungo konsultorioa, bai..." Pakitaren ahotsean enzun beharrean, enzun dudana izan da;-"Buenos dias consultorio medico de Arizkun, digame",
Geroago medikura joan naiz, sarzerakoan egunon erran, eta Pakita exeritzen den lekuan gizon bizardun eta potolo bat zegoen "buenos dias" eranzuten. Arizkungo medikua erdalduna da, urte asko darama hemen eta mediku jatorra eta ona da, hori da balio duena ez? (hemen ez naiz kexazen) baina sarrerako telefonista-administatibo-rezeta banazaile-informazio emanailea....(eztakit nola deitzen den postu hori, barkatu)
beti hemengo bat izan da eta euskalduna, eta Arizkungo herrian % 92,34 euskaldunak gara. (Datu hau Jaime Viguriaren www.valledebaztan.com web horritik atera dut, webgune oso ona eta polita baztan buruz eta bistatzea gomendazen dudana)
Pakita oporretan dago,eta bere ordez bizardun hau jarri dute, oso kopetente bere lanan eta gizon ona seguraski. Exeri nahiz eta segidan zerbait faltan somatu dut , musika zegoen, abesti bat eta gero beetze bat eta bertze bat...baina hemen ez zegoen patuta bet Xorroxin irratia! (Hemengo irratia eta euskaraz) hala, hau bizardunaren gauza izan behar da! pensatu dut.
Medikua deitu nahu eta analis batzuk egiteko eta Jose Mariri (horrela uste dut deitzen dela bizardunak) eskatzeko ordua.
Agurtzen dut medikuari, mostradorean jartzen nahi eta;
-Iepa, "orduak analisisak eiteko"
-"!QUE DICE¡"
ehhh? Zer?
KAPISKI. Ulertu dut, zuk hoitakoa zara, kanpotik etorria eta oldarkeriarekin "perdona que no se vascuence" erran beharrean, zuk oldartzen zara eta nik gaizki sentitzea lorzen duzu pensatzen dudalako, txarto bokalizatu dudala edo janariz ahoa beteta
hitz egin dudala edo subnormala utsa naizelako ez didazula ulertu, Que dice horrekin.
Azkenean ergel bat bezala "si me puedes dar hora para los analisis" eranzun dut eta momentu berberean burutik pastu zait,(barkato Pakita) ea noiz akitzen dituzu oporrak eta berehala zauden lanian.
Orain, Betikoa, bakarrik gelditzen zaigu kexatzea osasunbidean ea zergaitik ez dfute jartzen elebidunak....bla,bla,bala, ...beno baino hori beste histirio bat izango da.
Ere nahiko nuke kontatu zerbait Elizondoko liburutegia buruz baino luzatuko nintzenez eta nere lagunari motza egingo nuela erran bai nion, biharko utziko dugu.
Horrela izan, eta ez bazan sar dadila kalabazan.

Uda hontan,Abuztuan Elizondoko herria telebistetan agertu da esne banazaile bat patu dutelako.Makina hau euskalherri osoan eta baita ere Ebro ibaitik hegoaldera bakarra omen da, Italian Alpes inguruko herrietan arrunta eta asko omen dira. Banatzen duen esnea, behi esne pasteurizatua, lau graduetan goxo-goxoa eta edateko pres ez da egosi behar. Herri hontan gehienek txikitan ginenean (aspaldi) behi esnea edan dugu eta horrekin ezi egin gara horregatik probazean erraten dute;Sos hau da esnia hau. Seguraski haurzaroko zaporez betetzen digu eta oroitapenak ekartzen digu nola lehen joaten ginen gure pitxerrarekin esne bila, nola haurrak ginenean saiatzen ginen, prastikozko pitxerrekin (metalexkoekin ezin zen egin) gure besoa zabalzea eta abudo-abudo mugitzea borobilak egiñez besoarekin eta lortzea esnea ez erorzea, hori zen "la hostia" eta erorzen bazen "la hostia" zen amarena.
Ba hori dena bapatean bueltatu da, pitxerra erosi dut,(plastikobehizkua) eta esne bila joaten nahiz, auzoko baserrira joan beharrean behi mekanikora
Asteko, jakingo zenuten, Baztan, turistez betetzen dela udan eta aurten turistek (horrela deitzen diegu txandalz, nortface, trekineko botakin paseatzen diren madrildarrak, Katalunyarrak, Valenziarrak, giputxak, iruñarrak..) hauek, urrekinegiña txokolatea erosigain argazkiak ateratzen dute (guztiok bezala, guk ere zulo hontatik ateratzen garenean turistak bihurtzen gara) Elizondoko elizari, udaletxeari, Arizkunenea jauregiari,Txokotoko zubian... Argazki hauek batera behi mekanikoari mila argazki atera diote,ez bakarrik makinari baizik alaba edo amatxiak txampoina sarzen, esne botila txorrotan jartzen, lagun talde osoa makina aurrean, esnea aterata eta botilari traguxka ematen...
Empresak kristo lana zeukan botila reponitzen handik pasatzen zen guztiak esnea aterazen zuen, gustokoa edo esnea gustokua ez zuena baita ere, botilak gastatzen zirenez, nola eramana esnea? nola atera argazkia errateko bulegoan edan dudala behi esnea? ba denetatik ikusi da, dendan ur botilak erosi, ura bota eta esnez bete eta hori bai botilarekin argazkia atera, hauetan bazen beti norbaitek erraten zuela: ba ez da ain merke.. Baziren bertze batzuk botila ez zenean eta esnea probatu nahi ahoa txorrotan jartzen zutela eta bi edo hiru artean esne litro edaten saiatzen zirenak, momentu hau ere argazki "inmortalizatzen" zuten.Baziren ere famili osoan oroizen zirenak, bat beraientzat, beste bat aitetxi Antoniorentzat, nere ahizparentzat bertze litro bat , eta bertze bat zure aitarentzt...
hauek madrilaldera bost edo sei esne litro eramangozuten"souvenir"
edo oroitagarri bezala; !leche de vaca de BAZTAN¡ errengo dute Ebro ibaiatik aratago. Bitxikeri hauek aparte utzita , hemengo jendea pixkanaka-pixkanaka egunero, zahar, heldu ta gazte bagoaz gure pitxarra edo botil erreziklatuarekin (lehenengo egunean erosia edo ur boilakoa...) esne bila gure behi mekanikora eta eskerrak eman Elizondoko herrian pensatzean jakinez hasierako ideia Iruñan jartzea izan zela baina udaletxea ez zuela baimenik eman.

behi mekaniko hitzarekin ezagutzen den esne  makina

Udaletxearekin topatu gara!, Elizondoko udaletxea baimaena eman eta makina patu eta non,libre dagoen aparkatzeko tokian (marra txuriak), makina hau txikia ez da , bi kotxe aparkatzeko tokia okupatzen du eta udaletxe aurrean dagoen aparkalekua eta Axular kalea zona azula biurtu ondoren, aparkatzeko tokikin sobran ez gaude eta honekin erran nahi dut, bestebaterako "talo makina" edo "gaztanbera makina" bat patu bear baldin badute ba kontuan izatea eta aparkatzeko lekua ez kentzea edo zona azulazko tokitan jarzea utsik dauedela,saiatzen garelakoz hor ez aparkatzea, diru gutxi izan arren min egiten digu herri hontan zona azula izatea.
Hau erran ondoren banoa eta horrela izana eta ez bazan sar dadila goaz, ala patu diote izena makinari "behi mekanikoa", eta behi mekaniko honek bitxikeri eta gauz xelebreak ekarri digu Abuztu eta Iraila hasiera hontan.kalabazan¡

2005ko irailaren Nabarraldeko Harian, Ekaitz Santazilia idazitako "bazen behin Perpetua Saragueta" artikuluan irakurri eta ezagutu nuen baztandar xelebre honi.
Trinidad Urtasun Iruritan jaio zen 1894ko apirilan 24ean. Iruritar bersolari gaztea eta ogi banatzaile honek, Perpetua (bere emaztea) ezagutu zuen Bozate auzoan. Trinidad abertzalea zenez bere biziza osoan arazoak izan zituen guardia zibilak eta soldaduekin,askotan kolpatua, ia San Cristobalera eramana eta baita ere fusilatzekotan egon zen, azken momentuan herriko apaiza lortu zuen paretatik kentzea kristau hona erranez, ala bai zen ta.
Baian ere izan zituen autoridadekin esperienzi barregarriak, bat adibidez Erratzu inguruan zebilen ogia banatzen eta Izpegiko karabinero batek Elizondora eramateko agindu zion,autoan igo eta Erratzura iristean, gizon bat bere zerrikumekin bide erdian agertzen zaie, gizona ez harrapatzeko bolantazua eta bide bazterrera erori ziren Trini eta karabineroa, kristala autxi eta karabineroa zauritu zen.Momentuan Elizondoko guardia zibila buru bertatik pasa eta istripua ikusita atestadua egin zuen. Guardia zibilak zerrikumetaz ohartu ez zirenez eta Trini zerrizainari salatu ez zuenez nahi, istripu bat izan zutela erran zuen.Atestadua siñazerakoan karabineroa Felix de Hierro izena zuela ikusita Trinidad de Bronce siñatu zuen erranez; "de Hierro" dena zauritu dela eta "de Bronce"koa ez..
Ikusten ahal denez Bertsolari baztandarra honek oso azkarra zen, bertze batean medikuak egun batian erran zion adinarengatik hanka bat gaizki zuela, eta hala erantzun zion:"Ez jauna, bi hankak adin berekoak dira".Beste batian bi banabarra (babarruna baztaneraz) zinzilikatu zuen eta ea zer erran nahi zuen hori galdetzerakoan erantzuten zuen:"Irakur zazu! ba, Biba Nabarra!"
Holatakoak asko izan zituen baztandar,bersolari eta ogi banazaile honek eta berak erraten zuen bezala "¿que tal? bastante petral" nik "agur eta bertze bat arte, bonaparte" errango dut.