Iñaute luze ( 5 egun ofizialki) eta arrakatsua , behinpin hori dirudi jendea izan delako gauan eta baita ere eguneian zehar eta hori poztekoa da, nik izan arren  hoietako bat erraten zuela iñauteak iñautetan, hau da astelena eta asteazkenian eta ez asteburuan, ba hoiek pastu lehenago, albiste txarra izan genun zoko hontan.

Berriz ere Baserri bat erre da Baztanen, Hontan  "Arizkungo" Arrokia baserria izan da,  (Arizkun komantxotan jartzen dut, orain jakin dudalako, Eskiz harrobia inguruan egon arren eta Azpilkuetako Apaioa auzoa ondoan izanez, ez zela Azpilkueta baizik Arizkun). Notizi benetan txarra da. Baserria errez gain, baserriko nagusia hospitalizatua izan zen eta oraindik segitzen du, hemendik animo guztia aurrera ateratzeko eta baita ere baserria altxazeko edo berriro ereikitzeko, lehen auzolanez egiten zena gaur egun kontu korrotea ireki eta herritaren borondatez  ea lortzen den. Animo emateko, egun hauetan ikusten ahal dugu, orain dela bi urte, erretako Elbeteko Leku Eder etxaldea, berriro zutik dagola eta bere izena erraten duen bezala, lehen bezala edo gehiago ederrago dago.

Honek burura ekarri nau Baztanen denetatik erre dela, baserriak, basoak, lantegiak (Zaldubi sute batez suntsitua izan zen orain dela urte batzuk) baita ere Elizondon orain dela urte asko Eskisaroi jatetxea eta eraikin guztia erretzen ikusi genun, eta 2003.neko udan bezala, Gorramendi  magalea su artu zuen, beno, kea, beroa eta errautsak baziren. surik, ordea, ez. Ez begi bistan, behintzat, zorupeko sutea izan zen. Sute hauez gain herri oso bat kiskali da Baztanen, Lekaroz 1835eko Martxoaren 10an, Espoz y Mina general liberalaren eskutik.

Baztan,  lehenengo gerra karlistan garrantzi haundia izan zun, muga ondoan zegolako eta bi alderdiak eskuratu izan nahi zuten. Hasieran, Kristinondarren mempe egon zen baina segidan Karlistak bereganatu zuten eta karlisten erretagaurdia bihurtu zen. Haien buruzagie Don Carlos Elizondora etorri zen eta Arizkuneneako jauregian hospedatu zioten. 1834. urtean zehar Zumalakarregui generala urbildu eta bien artean, gerora Elizondoko manifestu bezala ezagutu izan zen textua idatzi eta irakurri zuten eta hasten zena; Españoles: mostraos dóciles a la voz de la razón y de la justicia. Economicemos la sangre española... bla bla, bla eta bla, bla bla, eztaki zer ,badakizer..el éxito no es dudoso; un solo esfuerzo y España es libre...

Larremir mendi aldean, Zumalakarregi eta Minaren gudarosteak borrokaldi ikaragarria izan zuten, liberalak garaipena lortuz eta Baztan bidea artuz Elizondon sartu ziren eta karlisak ihes eginez. Karlistak ez zuten amorerik eman eta Elizondo galdu arren Irurita, gartzain, Elbete eta Lekaroz bere esku zeuden, Elizondo inguratuta gerlariz eta kañonez, kristinondarrak laguntza eskatu zuten eta Berriro Espoz y Mina generala bidali zuten Elizondo askatzera. Ejerzitoa arazorik gabe sartu zen Baztanen eta hori ikustean karlistek mendira iges egin zuten kañon ta guzi, eta hauek mendi zokoetan ezkutatu zuten,

General liberalak Elizondon sartu bezain laster, bere lehenengo lana izan zena Sagastibeltza general karlistakerabili izan zituen kañon piezak harrapatzea izan zen eta ongi aski zekien Lekauzen inguruan egongo zirela ezkutatuak

Espoz y Mina Lekautzera igo eta ea non ezkutatuta zeuden kañon pieza hoiek hasi zen galdezka (lehenik erdaraz ta gero euskaraz euskalduna bai zen), Lekauztarrek ez zuten ezer erran, muttu gelditu ziren, honek ez zion ezer gustatu generalari eta alkatea eta bertze sei herritar  plazan hil zitun ( hau ez zen izan bere lehenengo basakerie, hauetara ohituratuta zegoen eta). Honek ere ez zitun lekauztarrei mingaina atera eta haserre bizian agindu zun herri  guztia erretzea , herria sugarren menpe kiskalita gelditu zen, eliza eta hiru etxe ezik Xaharrea, Lartxea eta Ortiborra hain zuzen.

  Lamina hau, "incendio de Lekaroz" izena du eta 1878a, argitaratutako liburu batena da gehiago jakiteko  www.siglo19mendea.net web aurkitzen ahal da.

Hiru egun iraun omen zuen suak,bere hiru gauekin Baztango zeruaargitzen zuela.

Ehun urte geroago, espainiako gerra zibilan errekete talde (terzio) batek el tercio de Elizondo izena zeukan. Baztanera bizizera etorri den Felix izeneko Bizkaitar lagun batek komentatu zidan kalean ikusten duen Elizondar atsoak, bere txapela eta guztikin burura etortzen zaiola nola bere aitite (guretzat aitetxi) kontatzen zion napar erreketeak sartzen zirela herrietan "a deguello". Hori jakinda eta erreketen terzio bat Elizondo izena zeukala, euskaldun bezala, gaizki sentiaratu nintzan, gero nere kontzientzia lasai gelditu zitzaidan jakitean terzio hori es zela iñoiz Elizondo egon eta ez zegola Elizondarrez osatuta baizik arestian komentatu duguna Manifestoarengandik hartu zun izena.

Lekaroz errautsetik berpiztu zen bezala ea  Aizkorri baserri berri bat altxazen den errauts hoietatik eta eskerrak emanez ttipi-ttapari argazkia eta eskuineko zutabeko "slider"-a gatik, bertze post bat arte, bonaparte.

Gibeleko postan komentatzen nuenean , nire amatxiren teoria buruz, (otsoak bertze hilabetetan ere bazirela etabar...)  lagun batek hori erakurri eta segidan erran zidan; nire amatxik iñolaz ez zuela ikusi otsorik eta bere garaian, Baztanen ez zirela  otsorik gelditzen, (denak akabatuta zeuden), nire amatxik 85 urtekin hil zela eta gutxi gora bera ehun urte atzera hitz egiten ari ginela erraten nion eta berak ezez, otsoak beipin XIX hasieran desagertu zirela Baztandik, errepikatzen zidan. Gai hontaz ezerrez nakiela eta seguraski bera arrazoia zeukala, horrela  gelditu zen gauza, baina ia etxean oroitu nintzen, noizbein zerbait irakurri niola Mariano Izetari otsoen buruz Baztanen, eta bai, bere "Baztango kontuak"ren liburuaren  artikuluan batean, otsoak Baztanen izena daukana, kontatzen du, seguraski izango dena Baztanen harrapatu  izan zen azken otsoaren kontakizuna edo geratakaria. Mariano Izetak komentatzen du aspaldiko kontu bat dela, Berroetan gertatua baino ez dakitela noiz baina ehun urte bai seurik. Honek nire lagunarekin neukan arazoa  ez du argizen ,liburua 1999 argitartua denez , ehun urte azera gutxi gora-bera nire amatxi jaio zen urtetik urbilago dago (1911) berak erraten zuen datarengandik, baiño liburua, urtentan emandako berrien bilduma denez akaso urte batzuk lehenago idaziko zuen eta hori gertakizunaren data atzeratezen digu, nere lagunaren datara urbiltzen. Ez argitu edo bai argitu ,kontakizuna ederra eta xelebrea da.

Erran dugunez Berroetan gertatutakoa, eta Berrotakoa zen Juan Tomas Inda artzai eta bere artaldea Uzterketako Lepoan zeukan, Denbora hortan bai omen ziren otsoak eta Uzterketako lepoa otsoen pasabidea omen zen. Otsoek sarraski izigarriak egiten omen zuten eta ardi aunitz galtzen ziren.

Juan Tomas artzaia izanez gain, pilotaria ere zen eta Ibañetan dagoen Pilota soro zelaian, laxoan jokatzen zuen bertze artzaiekin. Egun batez Urri aldera, bazen desafiozko partide bat Berroetan, lau berrotar bertze lau baztandar kontra (bertze herrietatik oberenak bilduz). Juan Tomas larunbatean etorri zen etxera biharaminean partide jokatzeko. etorri baino lehen Uzterketan otso-artea (tranpa) patu zuen. Larunbata arratsean otso bat erori zen hartan eta igande goizean artzai lagun batek otsoa ikusita artean arrapatuta, bizkor jeitxi zen Berruetara Juan Tomaseri kontatzera. Partide jokatzen ari zen eta akitu bezain pronto, otsoarena kontatu zion. Lagun batzuk bildu ondoren eta sataiak eskuan harturik abiatu ziren Uzterketa aldera eta han aurkitu zuten otsoa hanka batekin harrapatuta eta atxikike hasia zen bernalzaña moztu nahian. Gizonak hori ikusita, satai ukaldika, indar guztiaz eta zanpaka aritu ziren, otsoa hil zuten arte.

Otso hura izanen zen, hain segur, Baztanen  harrapatutatako azken otsoa edo behinpin ezaguzen duguna , Juan Tomas pilotari famatua bai zen bere garaian eta Baztan osoan kontatu zen xelbrekeri eta "trebetasun" hori. Famatua zenez. erran behar bere izenian bazirela bertsoak eta denbora hartako bertso batek horrela dio:

Berroetako Iturralde

galtza-purdi lazo

Balkarlosen sakiak

botatzen ditu paso.

Historia hontaz gehigo jakiteko eta baztango bertze kontuz bazutaz ere, Mariano Izetaren "Baztango kontuak"(1999) liburuan aurkitzen ahal duzu eta bere literatura goxotaz gozatu ere.

Otsaila, Baradiaranek eta bertze batzuk errana, Otsaila "otsoen hilabeta" eran nahi du edo hortik datorrela, eta nik aspaldi aspaldi komentatzen nuenean gure amatxirekin hilabeten esanaiak, berak erraten zidan, baiez, Uztailak uzta biltzen den hilabeta, ekaina, eguzkiarena (eki), Iraila iratza moztu eta metetan paratzen zen ilabetea... baiana Otsaila erraten zuen ezez, garai batean otsoak hilabete guztietan zeudela eta Otsaila "otsa" (asotsa)ren hilabeta zela. Gure amatxik Zigan sortu, bizi eta Elizondo hil, ez  zen Baztandik atera (beno bai denboraldi bat Baigorrin bizi izan ziren), gure amatxik ez zen ez etnologoa ezta seguraski ez zen aita Barandiarain bezalako jakintsua, bainoa bere "teoria" hortan, nire ustez, pixket arrazoia zeukan

.

Otsaila, festa-egunez beteta dago edo zegoen garai batean; kandelaria, San Blas, Santa Agueda bezpera, orakunde, gizakunde, emakunde eta nola ez iñautiak. Festa hauetako batzuk zerikusia daukate zaratekin edo otsarekin,eta denak lurra edo naturaren zikloarekin. Orain dela Hilabete terdi bat ospatu dugula neguko solstizioaren besta, neguaren bukaeraren hasiera da., egun hortatik (kristauentzat Jesus jaio zen eguna) aurrera eguzkiak pixkanaka-pixkanaka minutuak irabazten dio iluntasunari, baina negua oraindikan gogorra eta luze (aurten bezala) da eta Udaberria ez da iristen, esnatu eta irizarri beharko da ama naturari?, lagunduko diogu esnatzera?...

Otsailako lehenego festa eguna Kandelaria izan da, argizariak eta argizolak bedeinkatzen dira ,argiaren eguna, gure arbasoentzat beharrezkoa zena nahiz eta udaberritik urbil egon oraindikan argia behar zuten, etxerako, berotzeko...

Baita ere, Luistxo Fernandez-ek Sustatun  bere (gaztelerazko blogean)kontatzen duen bezala:

- Egun honta (otsailak 1) Hartza bere lozorrotik esnatu, leizetik burua atera eta zerura begiratzen du, Ilargi eta izarrak begiratuta erabakitzen du neguari gutxi geratzen zaion, eta beraz, leizetik atera eta inauteriei hasiera emango dien, ala, oraindik denbora duen lo jarraitzeko eta beraz zulora itzuliko ote den. Europako kultura tradizizionalean Hartza da kandelaria eguneko iragarpen horiek egiten dituena, baina Estatu Batuetan marmotaren eguna da. (denek ikusi dugun pelikula "marmotaren eguna", Bil Murray antzestutakoa.)

Gero san Blas izan dugu bere opilekin eta 4an, Santa ageda bezpera, (Santa Aguedan Txula eta zingerra) makilan eskuan eta etxez etxez kanta. Festa hau Baztanen gutxi ospatzen da, Elizondon, Baztango ikastolaren eskuz (urte asko daramate), haurrak ezagutzen dute ohitura zahar hau eta bertze herritan herriko eskolengandik. Festa hau erlijio kristaua jabetu baino lehen, bere jatorria edo esanahia, arestian komentatu duguna zen, makilekin lurran jo ta jo ea esnatzen den intentzioarekin eta udaberria laister iris dezala zen, gero kristautasuna besta asimilatu eta ama lurrarentzat abesten ziren kantak, Catanian eta III mendean bizi eta titiak moztu zioten martirrari eskeini ziren

Iñauteriak baino lehen, Baztanen berze besta zaratasuak dugu, behipin Errazun eta  Arizkun (urte batzuk daramete ia) gizakundea berreskuratu zutela, bi herri hauek batera ospatzen dute. aurten Otsaila 7 an izan da.         

       Gizakundea Errazun argazkia www.ttipi-ttapa.nirudia.com fotoblogatik artuta dago

Arizkunen mozorrotu,ondotik sagardantza desberdiñak dantzatu karriketan barna eta Errazuko bidea hartu zuten ttunttuneroak, mozorro txuriek, beltzek...Erratzun herri barna etxez etxe ibili ondoren , plazan Jantzilo epaitu zuten eta azkenean urtero bezala erre zioten.

Gizakundearen parekoa Emakundea daukago  nik behipin eztakit "ofizialki" ospatu den baina bai andre eta neska kuadrila batzuk biltzen direla eta bere afaria iten dutela.

Akitzeko triolojia hau, iñauteak baino lehen , denen besta eta denborarekin haurren besta bihurtu dena dago Orakundea. , kalejira, jokoak, bazkaria eta arratsaldean oilarra arrapatzera, ezpata arraro hoiekin (musulmanen cimitarra bezalakoak) xingola eta zintaz hornituta, txuri , gorri eta berdez gehien bat. (zenbat ezpata autxi dugun borrokatzen, ikatolakoek eta konzentrazionekoen aurka) eta  eguna akitzeko , guk zinea genun baina gaur egun musika dute. Ez da kuriosoa orakundean garrantzi haundia duena, oilarrra izatea, kultur guztietan oilarra eguzkiaren sinboloa  izan da ,eguzkiarekin oilarra kanta asten delako eta aintzinetik pentsatzen zen Oilarra zela eguzkiari esnatzen ziola eta oilarrarik gabe ez zegola egunarik, (besta honen jatorria ere lurraren zikloarekin ere parekatua dago).

Orakunde ondoren, urrengo Astelehen eta Asteartea Inauteriak izango dira, otsez beteta, espiritu txarrak uxatu behar dira... hortarako mozorrotu (espirituak ez ezagutzeko) zarata sortu, joarekin,,,Bai, bai joareak eta hori ezagunenak Itiuren, Zubieta eta Aurtizko joaldunak dira eta bai bere iñauteak ez dira beti Otsailan, batzutan Urtarrilan dira (Urtarrilako azken Igandearen ondoren ) baino hau bertze kontu bat da, haurreratuak izan ziren eta ohitura hori segitzen dute. Euskal Herriko herri askotan iñauteak lehenago dira, hau da, bazelakoz garai bat (denboran ez oso urrun) iñauteako festa paganoa eta ongi ikusiak ez zirela eta ospatzeko baimena eskatu behar zen autoritateari, baimena bidaltzen zen eta bidali bezain pronto herrian ospatzen zuten porsiaka, baimena ezekoa baldin ba zen, hori egiten zen herri askotan festa eguna aurreratzea eta gaur egun ere, eguna aldatu da herri askotan, aurten Elizondon bezala Astearteko egunan ia iñor ateratzen zelako, gazteria eta jende asko herritik kampo lan egiten bai du  eta ez delakoz leku haietan jai egunik ematen. Bertze Heri askotan beti bezala segituko du , adibidez Arizkun bezala bere harza (arestian komentatutakoa hartzarena) eta hartzarzainarekin...

Arizkugo iñauteriko hartza. argazki hau eta orakundekoa kazeta web horriadetik artuta daude

Seguraski ez dela urtean zehar Otsaila bezalako hilabete bat hainbertze bestekin eta denak aspaldiko bizizarekin lotutak (gizakian beti ibili da lurrarekin eskutik artuta) gero Martxoa edo  Apirilan Udaberiaren iristea ospatuko dugu bainio besta hori kristatatsuna arras bereganatu zun eta jai alaia (Erroma garaiako data hoietan udaberriko besta alaitsuak ospatzen ziren) zirenak jai triste bazutan bihurtu zuen erranez egun hoietan Kristo hil zela eta hirugarren egunean berpiztu zela eta berpizte hori ospatzen da, aste sainduan, kurioso da erromatarrek ere berpiztea ospatzen zutela , lurraren berpiztea, negu luze baten ondoren, natura berpizten da, ostoak ateratzen dira, loreak, animaliak...

 Otsaila 1.  Amaiur.

 1512-2012 Nafarroa bizirik ekimenaren aurkezpena izan da Amaiurko herrian, ekimen hau, Nafarroa estatu independiente bat zela eta 1512 gaztelak inbaditu eta konkistatu izan zuela Nafarroa ezagutu eta zabaldu nahi du eta 2012an ez dagola  zer ospatzea. Gezurretan oinarritutako bertsioak zabaldu badira ere, 1512koa ez zen Nafarroak nahita bilatutako inkorporazioa, ezta ituna ere, konkista baizik. 1512koa eraso bortitza izan zen, gerla eta heriotza aunitz erakarri zituena. Ez dago, beraz, zer txalo  

Goiz goizetik atera giñen, Iruñako lagun batzuk etorri bai ziren eta Arizkundik atera Urtsuako jauregiko bidea artu ,eta menditik Amaiurrera joan ginen, iritsi bezain pronto konturatu ginen, defensazaile ezezagunaren omenez, Pello Iraitzozek egindako menirran, "dios patria cristo rey" patuta zegoela eta mindu zigun eta gaztelura iristean eta bertze pintadak ikusterakoan baita ere aserreratu, jende gutti zegoen oraindik eta jende haien artian   Julian Rekalde Amaiurko alkate juradoa zegoen pintada hoiek garbitu nahi eta sahiatzen, guk tenore hartan  pentsatzen genun denbora zeramatela egiñak baino   erratian  bartgaun egiñak izan direla ,orduan ulertu genuen, egun hontarako espezialki egiñak zirela, izorratzeko eta probokatzeko. (erraten dute, orain dela hilabete batzuk. Donozteben islamaren aurka agertutako  pintaden egile berberak izango direla).

Jendea iristen ziren bitartean harritzen ziren baita ere birau edo hijoputas batzuk entzuten ziren baina pixkanaka pixkanaka , gero eta jende gehio, giro ederrarekin, denak ezagunak, ikurrak airean...Lore eskaintzan ia iñork ez zen oroitzen pintadaz. Egia errateko han  sentitzen dena (nik behipin)  edo errepresentatzen duena , monolito baino haundiago da, azkenian monolitoa harri batzuk dira eta han dagoen mendi kaxko hori, bere haizea, usaina, eta han gertatutakoa da bene benetan gurea eta hori ez dago pintadarik  ezta sprairik , zikindu, izorratu ezta apurtu ahal duenik. (eskuineko zutabean ,bigarren bideoan "nafarroan" pintadak ikus daiteke).

Hamaikatarako jendez bete zen ,mila inguru , (kotxeak Arizkungo Ordoki auzoan utzi izan behar zuten batzuk ta). Amaiurko alkate oiak, Miguel Mari Ariztia ongi etorria eta defenditu zutenen orizapena egin ondoren aurreskua dantzatu eta lore sorta eskeine zen eta hori akituta ttipi-ttapa giro ederrean herriko plazara jeitxi zen,1512-2012 Nafarroa bizirik ekimena aurkeztera. Herriko plaza txikia gelditu zen, hasteko Petti abeslari beratarrak Lauxetaren  "Amaiurko gaztelu betza " poemen kanta abestu zuen eta Bittor Elizagoien eta Manolo Arozarena bertsolariek bertsoa ederrak bota ondoren politikoak igo ziren, ekimena atxikitu diren udaletxeen ordekariak  oltza gaiñetik hitz egin zuten zergatik atxikitu ziren komentatzera. Lizarraldeko Villatuertako alkatea (hau izan zen atxikitu zen lehenengo udaletxea) , Baztango alkatesa, Gernikakoa, Baxe Nabarrako Lekunberriko alkatea Pascal Ourthiangue, honek bere euskara goxo horrekin, historia eta gaurkotasuna parekatuz solastu zun, nola orain bela 500 Fernando Katolikoaren armada Nafarroan sartu zela  Donibane Garazi eta aratago ere eta nola Ainhize- Mongelos herria gaztelaniarrek erre zuten, urte batzuk geroxago Labriteko Enrike Zangotzarrak  Ultrapuertoak izeneko lurralde horiek berreskuratu eta Naparra ttipi hori urtez segitu zuen libre eta independientea, Frantziako  errevoluzioiartio bere politika centralistan sartu zion gauregun arte  eta Ahinize-Mongelosen herri txiki hortan gaur egun euskal gudariak segitzen dute euskal herriaren interesak babesten, herri hortan dagolako orain epaitzen ari diren Laborantza gambararen bulegoak (txalo zaparrada batekin akitu zuen) . Baita ere hitz egin zuen Nabarraldeko idazkaria Gaizka Aranguren erranez Euskal herriko 50 udaletze atxikitu direla ekimenari  eta ekimenaren partaide den Mikel Lizaso komentatu zuen 2012 ez dagola ezer ospatzeko, indarkeriaz saru zuten nafarroa ,ez zen egon inkorporazio  aske bat baizik konkista gogor baten ondorioz eta hori ezagutzeko lan egin behar da jende asko siñesten duelako gezurrezko bersio ofiziala, erraten duna, erreinu lagun hoiek elkartu eta Espaina sortu zutela (espainako armarria).

Besta, txistularekin, gaiteroak eta  larraindantza batekin akitu zen. Benetan festa egun ederra izan zen eta hasi baldin bazuen sentimendu gazi horrekin (pintadagatik)  bazkalostean sentimendu gozo batekin bueltatu giñen Amaiurtik.

Eskerrak eman nahi dut Ricardo Arzari argazkiak uzteagatik, nereak, eztakit ze hostia in nuen kamaratik desagertzeko (argazki politak baziren fotoblogarentzako) eta ea Filipek (baztan informatika) lortzen du berreskuratzea.

Beitin dagon bideoan monolitoaren inguruan goizeko ongi etorriaren irudiak ikusten ahal dira eta Unamaren haize abestia enzun.