Di-da batean pastu zaigu korrika, 4 ordu gutti gora bera ibili da Baztan zehar Korrika , eta 4 ordu hauetan Baztandarrak aupatu dute lekukoa eta gogoz eta pozez erran dute hau euskaraz bizi naidugun herria dela. Jende guztia kalera eta korrika egitera atera da, herrietan, errepidetan, malda goran, malda beiti...

4terdiak aldera Oronoztik sartu da Baztanen, han ongi etorri emateko Oronoztarrak zeuden, haurrak, gurasoak adiñekoak eta abar, Arraiozko herria 2 km zeukan, Irurita ere plaza, jendez beteta zegoen korrika itxarotzen, gehienbat haurrak bere gurasoekin eta handik Elizondora, han kriston giroa, Baztango ikastolako parkean, ikastolako haurrak, xorroxin entzuten altabozez, merendatzen guraso elkartekoei esker, han zeuden urdurik ea noiz iristen zen, eta haratago, plazan San Franziko Xabier ikastetxekoak eta Elizondo buelta emanez berriro Iruritara, basaburua aldera. Zigaurre, Ziga, Aniz, Berrueta, Almandoz herri guztiek bere kmekin, etxex etxez eskatutako sosekin erosita eta Xorroxin irratiak erraten zuenez kriston jendea zegoen eta hori dena, malda gora zela.

Xorroxin irratia aipatu dugunez, nabarmendu nahi genun, egindako lana korrikaren segimenduan, goizetik Beran sartu zenetik ia ia gaua arte egon dira, giroa sortzen, erraten momentu guztian korrika non zegoen, korrikalarien deikin, bere elkarrizketekin,  han zegoen Fermintxo egun guztia korrika ikusi gabe , korrikaren aurrean elarrizketak iten lekukoa hartu behar zutenei galdetzen nortzuk ziren , nongoak eta abar . Aipazekoa da ere Fernando eta Josetxo esatariek egin zuten korrika , Fernandok Beratik Elizondoraino in suen korrikako segimendua txirrindulez, esku  batian manillarra eta bertzean telefonoa eta gainera korrikalariei elkarrizketatuz, berak segituko zun gustora baino Elizondon Josetxok txandatu eta basaburua igo esku batez eta baita ere Belate puska bat komentatuz nola zijoan korrika zonalde hortatik

Belate aldean zeudenak asko ziren Baztangoiza aldekoak, (aurten handik ez bai da pastu), han km erosia zeukaten, Erratzuko gaztiak, Amaiurko herriak, Arizkungo Elkartasun elkartea...Haiez gain ere  zeuden Baztango mendigozaileak, Xaruta pilota elkartea, Baztandar biltzarrakoak, gaztetxekoek...eta Baztango lurretan egindako azken kman Elizondoko Erlategi elkartekoak, elkarte honetako Igorrek  hartu zun lekukoa eta kman zehar lekukoa pastuz kideen artian eta 8terdiak aldera lekukoa Ultzamatarrei emanez agur erran zioten Korrikari Baztandar guztien partez.

Azken argazki hontan Fermintxok (Xorroxingo esatariak) elkarrizketa iten Erlategi elkarteko kideari.

Bertze argazkiak Korrika.org webhorritik hartuta daude eta Baztanen aterako argazkiak hemen ikusten ahal dira.

Barride bati ortzilarean entzun nion aspaldiko erranairua , " Auzako kaskoan bertza, bihar egun beltza" ,eguna freskua zen baini eguzkitsua eta Auza kaskoa beitu eta odei, laino beltz bat inguratzen zion, hau da goibeltzen ari zitzaion tontorra.

Hori erran ta hori izan, Larunbatian berriz egun euritsua hotza eta ekaitzaren ondorioz arratsaldeko azken orduak beltzak izan genun, iluntasunean pastu genun argia joan zizaigulako  bi ordu paretan, behinpin zoko hontan.

Orduan bururu etorri zizaidan bertze erranairu bat "kasu! Auzan baduk gauza, baina nehork ezin har" . Baztango mendi honek bere 1.305 metrokin bailarako bigarren mendi altuena da Saioaren atzetik baina Baztango mendirik misteriosuna edo magikoa da. Baztango herri eta leku askotatik ikusten edo nabari agertzen da, sendotasunez altxatzen bai da, bere albo batean aspalditako graziar batek utzitako arrastroa ere dauka, Jana deitzen diote zoko hori.

Auza majikoa da hasierako denboretatik bere  inguruan harrespilak eta bertze eraikun megalitikoak aurkitzen ahal ditugu eta bere inguruan hainbertze kontu eta kondairak iritsi zaigu.

Kontatzen da orain dela 100 urte baino gehiago , sekukako idorte baten ondoren Auzak su artu zun, baino ez zen sute normal bat baizik sugarrik gabeko sute bat bakarrik kea eta kea ikusten zen. Ke hori  egun aunitz igaro omen zun (sumendi bat zirudien) eta Baztango jendia komentatu zun egun hoietan sorgiñak, deabruak, Mari eta bertze ispirutuak batzarrtu eta bere parrandetan zebiltzatela. Pentsatzen ahal da sute hori lurprko dutea izango zela, orain dela bi uda Gorramendin gertatutakoa bezalaxe, beroarengatik belar idorra, ostoak pixkanaka pixkanak erretzen dira eta arras zaila da itzaltzeko.

argazkiaren egilea inaxio da eta euskal-herria.org webgunetik artuta dago

Auzako kaskoan paraje ikusgarria eta du, Pirineoak eta itxasoa ikusten dira, bere kaskoan ere Arrigorria haizak daude ikusteko politak eta baita ere ikusten dena zilo bat da eta zilo honek bere historioa dauka. Erraten dute Erratzuko baserri bateko jaunak in zula, gizon honek egunero igozen bai zen bere aizur, pala, piko ta guzti kaskora , eta egunero mendia zilotzen zuen urrea aurkitu nahiez eta hau ez zen agertzen , egunero ta egunero hola, baserritar honek baizekien urrea baizela kondaira zahar batek hori erraten bai du. Kondaira dionez , Auzan leitze bat ba omen da eta leitze hortan urre auniz, Aker beltz bat eta sugetzar batek zaintzen dute sarrera. Erraten dutenez Alduidesko apaiz batek igo zela urre hori artzera, urrea  hori behar zuen eta eliza konpontzeko eta bertze gauz batzuetarako. Han iritsi zen eta  leize pare parean gelditu zen, akerrak apaiza ikusi bezain laster deitu zion sugetzarrari , honek agert eta sarrera guztia okupatzen zun, apaiza ezin sartuz, errezatzen asi zun apaizak eta errezuen ondorioz sugiak mehatzen eta argaltzen hasi zen, baina harengana hurbildu bezala berriz loditu egiten zen, alako batean sugezaharrak apaiza atakatu zion eta eskerrak bularran ostia saindua bat eramaten zula ba hori babestu bai zion sugetzarraren bazkaria izateaz.Hortik etoriko da, "Kasu auzan! han baduk gauza, baina nehork ezin har"

Sugetzar hori ez zen edozein sugetzar baizik Sugaar zen Mariren maitalea eta senarra (euskal mitologian Mariren parekoa baino gizontasuna adierazten duena eta bertze izenakin ezagutzen dena Sugoi, Maju...).Batzuta Mari bisitatzen dio Auzan eta bere amodiotasuna bizitzen dute eta hau gertatzen denean bere sexu txinpartak tximistetan , ortosetan ekaitzan.. bihurtzen dira, hori erraten bai da ( Mari eta Maju junto daudela) Auza gainean goibel beltza. eta kriston ekaitza sortzen denean.

Eta bi jeinu hauen azken aldiz  bere sexu plazerretan murgildu ziren eguna 1913k0 ekainaren 2an izan zen.  Egun hartan Auzako kaskoan  goibel ikaragarri bat lehertu zen eta kriston ur hori erdia Banka aldera joan zen eta bertze eria Baztanen ixuri zen  kalte haundiak sortuz.  Uholdeak, bete betean harrapatu zun Erratzu, zenbait etxe eta zubi botaz eta sekulako kalteak bazter guztitan. Gero uberroak Elizondo eta Elbete ere harrapatu zitun eta bi herri hauek desegin zitun, bi pertson ito ziren eta etxe, zubi , komertzioak desegin, Jaime Urrutia karrikan ura 4 metrotara igo zen, hondakinez eta zaborrez bete zuen herri guzia.

Garai hartako mundo grafico gazetaren erreportajia. Argazkiak Felix Menak in zitun (garai artako Felix Menak) eta  uholdeko argazki asko ikusten ahal dira www.gourmet-image.com/ elbidean

Eta akitzeko bideo erreportaje eder hau Saray Bartolome Muru,Lourdes elizegi eta Esti Etxeberiiak egindakoa

1913 ko uholdei buruz eta Satxu blogan aurkitzen ahal dena.

Sugarren marrazkia "Mitologika" liburutik artuta dago eta marrazkiaren egilea Ricardo del Rio da.

Auzaren buruz zerbait gehigo jakiteko Mariano Izetaren "Baztango kontuak" liburuan aurkitzen ahal da

1913ko UHOLDEAK BAZTANEN

Ongitorria udaberria, garaia zen, negu luze hau ondoren, gereziondoak lilitan daude, edo beipin egon behar ziren, etxekoak ezta ostorik atera dute oraindik, egun eguzkitsuak izan dugun arren, freskoak segitzen dute izaten eta erranairu zahar hori erraten dun bezala Martxoan laño noraino, apirilean elurra haraiño, eta ez dakit non edo nori entzun dut oraindik bertze elurtea gelditzen dela.

Ongi etorria ere Nafarroako txapeldun "berriari" ,Larunbatan izandako final eder horretan, (desenpate ta guzti izan zen), seigarren aldiz irabazi dun Xabier Silveirari. Errexa ez zuen izan hor bai zegoen Julio Soto gaztia, betso saio polita in zuna eta urrengo urtetan, zapela irabazteko aukera haundiak daukana, gogo berdiñakin bueltako zela erranez, jendearen txalo zaparrada haundia jaso eta bertze bat, bertze bat eskatu zioten. Silveirak aurten (etxean akaso ez zaielako txapelik gehiago kabitzen) jendeari eskeini eta txapela  bota zien,  Lur aretoko ikusentzuleek  txapeldunak ere bertze bertso bat botatzia behartu zuten. (Argazkia bertsotzale elkarteko weeb horritik artuta dago)

Eta ongi etorria ere, hori bai da bere leloa KORRIKAri.  Haurten korrika 16a Baztanera iritsiko da Astelehen 30an Oronoztik sartuz Elizondoraiño, han buelta eta berriz Iruritara eta handik, Ziga, Aniz eta Berroetatik Almandozera. Badator badator korrika!!!.

Hain zuzen hau izango da ibilbidea eta ordutegia.

Gehiago jakiteko bisitatu ezazue korrika 16 web horria.

Bideoa eta audioa euskaltubetik artuta dago, bideoa "Bideolarik" igotakoa eta audio ere euskaltubetik jeisten ahal da.

Korrika 30an helduko da, baino lehenago Elizondon, Korrika kulturalaren ekitaldi bat izan zen , txikiei zuzendua eta herri ezezagun bati buruz zijoan , Atxikistan izeneko herria, eta nola iritsi behar zuten Atxikistanera Kanpanoluo orkresta ospetsua kontatzen zuen antzerkia.

Baina dena ez da ongietorriak baita ere agurrak eta hilabete hontan agurra erran diogu Oronoz-Mugairiko kontsultategian zegoen larrialdietarako puntuari. Honek baztandarren haserrea bertzerik ez digu piztu.

Herrietako alkateen lehenengo ekimena, prentsaurrekoa izan zen, (otsailaren 11an argazkian. argazkia ttipi--ttapatik hartuta dago, larrialdi zerbitzua ez desagertzeko eskaria egin zuten) eta Batzar Nagusiaren bilkura berezia etorri zen gero. Orain, herriz herri, bertze aukera dago: baztandar guztiek bere kexa aurkez dezakete Nafarroako Arartekoaren aitzinean, posta elektroniko edo arruntaren bidez.

Oharrarekin batera, erabil daitekeen gutun eredua ageri da: «Osasunbideak gaueko 10etatik aitzinera Oronozko mediku-erizain lantaldea ezabatzeko erabakia hartu du. Bidegabea izateaz gain, ausarkeria galanta iruditzen zaigu. Hau delaeta zuregana jotzen dugu arazo honen aitzinean esku har dezazun».

Gutun eredu hau kopiatzen ahal da eta Nafarroko Arartekoren web horriko kexen atalera joan itsatsi eta formularioa bete zure datukin

Etxean kexa bidali genun (euskaraz eta bertze bat erdaraz) eta berehala email batekin erantzun ziguten (erdaraz),kexa estudiatuko zutela baino nabarmendu zuten Gobernuko erabakietan ez duela gauz haundirik (ezerrz) egiten ahal.

Ba gauz hauetan bakarrik kexatzea gelditzen bai zaigueta forma errexa bai dugunez, ba kexatu gaitetzen .

Udaberria benetan etortzea esperantzakin uzten dizuegu, bertze bat arte.

Ondo izan !!!

Heldu den Larunbatan, aurtengo Nafarroako Bertsolari Txapelketaren finala (azken urte hauek bezala) Elizondoko Lur aretoan izango da. Finalera iritsi diren 8 bertsolarietatik , Elizondar bat izango da .Jon Barberena, azken bi urte hauetan txapeldunordea izan dena, ea erraten den bezala hirugarrenian heldu den garaipena.

Irabazten baldin badu, (errexa izango ez dena hor ere egongo direlako Silveira bere bortz txapelekin eta orain arte txapela eramaten duna ,Julen Zelaieta), ez da izango irabazten dun lehenengo bertsolari baztandarra , zertaz 1994an eta 1999an Bittor Elizagoien Arraioztarra  txapelaren nagusi egin bai zen

Julen Zelaieta iazko finala      Bittor eta Jon 2007ko finalan

Baztan , ain zuzen Elizondo, garranzi haundia dauka Nafarroko txapelketan, lehenengoa 1936 urtean Elizondon egin bai zen, Antxitoneako trinketian. Nafarroako Bertsolaritzaren aro berri baten hasiera izan zen, Baztan, Bortziriak, Malerreka, Baigorriko... Eskualde horiek guztiak ordezkatu zituen Elizondon izan zen txapelketa hartan. Ez zeuden Nafarroako eskualde guztiak ez eta bertsolari guztiak ere, baina lehen urratsa emana zen jada, eta orduan, txapela eskuratu zuna Juan Felix Iriarte "Bersinato" izan zen, Sunbillan sortutakoa baina Bankan bizi zen bertsolaria. Garaipen hau baloi izan zion 1936an Donostian egindako "II bertsolari gudan" (garai hartako txapelketa nagusie) lehiatzeko.

Gero gerra helduko da eta honen ondorioz ez da urte dexenta bazutan Txapelketarik izango.Txapelketa honen segimendua egiten eta baita ere antolamendua, 21 urteko Elizondar bat egondo da, Mariano Izeta

Geroz etorri zen Txapelketaren bigarren aldia. Príncipe de Viana erakundeko "Euskararen aldeko saila" izan zen Nafarroako bertsolaritzari piztu aldia eman ziona. Bere itzalean ospatu ziren 1960tik 1966ra Nafarroako Txapelketaren 6 edizio. Nafarroa Beherean Xalbador aski ezaguna zen ordurako eta baita Mattin lapurtarra ere. Nafarroa Garaiko bertsolariak beren burua ezagutarazteko aukera ederra izan zen txapelketaren bigarren aldi hau. Eta zer esanik ez bertsozaletasuna hedatzeko. Baztan-Bidasoa  bazterrak utzi eta Larraun, Basaburua, Sakana, Iruñerria... hainbat eskualdetara zabaldu zituen bertsoak bere doinuak. Garai hauetan Mariano Izetak  txapelketako eta bertso saion kronikak iegiten zitun  Príncipe de Viana erakundearen aldizkariarako eta baita ere erakunde honen bidez bertso saio dexente antolatu zitun Baztanen (Elizondon, Errazun, Arizkunen...) berak eta Klemente Ezkurdia Gorritirekin, abeltzaina, bertsotzale eta baztandar bertsolariaren laguntzarekin eta Garai hartako oberenak etortzen ziren; Uztapide, Mattin, Xalbador...Azken honek  askotan erraten zun;- Nitaz berhartzen bazarete, Auzako kaskotik ohiu bat egin eta etorriko naiz  (auza erdian dagoenez, alde batetik Urepel eta bertzetik Baztan) eta saio hoetaik bueltan Izpegiko bentan, erraten dute han bai entzuten zela paregabeko bertsoak eta bertsoen benetako giroan.

1979an berriro bueltatuko da txapelketa eta hauek bai (gauregun arte) Nafarroako bertso txapelketa izena eramango dute, finala urte hartan Lesakan jokatuko da eta Joxe Miguel Arguiñarena eskuratuko du txapela eta  txanda hontan gure Marianok 1986artio egongo da epailanetan. Urteak pastu ondoren 2006an Elizondo hartuko du berriro finala, lehenengo txapelketa hortatik, 60 urte gerorago.

Marrazki hontan ikus daiteke Silveira eta Barberena, Zelaietaren txapela konbenzitu nahi beraiekin joateko.

Atzean utzi dugun aste hontan ziniaren festa izan da, oskar sariak eman bai dira ta, eta honek burura ekarri nau, lagun zinefilo batek, nola kontatzen zigun aurkitutzen zuenea  konexio bat Baztan eta zinea, gehienbat bitxikeri hoiek Elizondo buruz  izan ziren.

Bitxikeri hoiek ez ziren Baztanen egindako pelikulak, gañera asko izan dira ta. hasita la conquista de Albania, escorpion... vacas... la sombra de nadie eta akituz, orain dela bi uda filmatu den azkenarekin escalofrios , baita  ere hoietako batzuk seri b deitzen direnak. Bere bitxikeriak gehienbat izango zieren "elizondo" hitza agertzen den pelikulak.

Dena hasi zen orain dela urte asko, Saioa ostauan bideoak jartzen zuten garaian (lehenego videoclub Baztanetik alokatuak eta  Baztango lehenegoetako  bideoerreproduzgailuan emanak) ba arratsalde batian han giñen pelikula ikusten, Prety woman zen eta hasi bezaion laster elizondooo!!!.. hitza irakurri ginuen eta Saioan giñen guztiok, ovni bat ikusi bagenu bezala, ahoa irekita, denei begiratuz aho zabal eta liluratuta komentatu genun;-Elizondo?

Gero jakin genun, denborarekin Elizondo hori, Hector Elizondoren izena zela kredituetan, Elizondo actorea, hoteleko direktorean papera anzezten zuen prety woman-en eta denborarekin ezagunago egin zen jatorriz Puerto Ricokoa baina aita euskalduna duen aktorea. 1936 sortua New Yorken eta arbasoak euskaldunak zituenez bere abizena daukan herria , ezagutzera etorri zen uda batian eta  probetxatuz hemen zegola urte artako "el pais del Bidasoako "kortometraien zertamena inaguratu zun (uste dut bigarna izan zela 1999an).

Baina benetako bitxikeria da, "blues brothers 2000" izeneko pelikula agertzen dena, Pelikula hau dos granujas a todo ritmo pelikula mitikoaren "secuela" da. Aldi hontan kartzelatik ateratzen dena Elwood blus (Dan Aykroyd) da eta Belusi hil zenenez (benetan) bere anaia ordezkatuko duen Jhon Goodman topatuko du eta berriro blues brothers taldea bilduko dute eta horrekin batera berriro arazoetan sartuko dira eta lehen pelikula bezala, poliziek hasiko dira arrapatuz nahi baiano kasu hontan neska polizi bat izango da eta maiz bere izena erraten da "la teniente Elizondo" . Lotinant honek Mia Peeples aktore amerikandarra (jatorriz latinoa) anzezten du

Bertzekasu bat izanen da "Idiocracy" pelikulan agertzen dena, Sipnosia da etorkizuna 2500 urtean, mundu guztia ergela izanen da (hasieran azalzen da zergatik) eta hoietako ergeletatik ergel gutxiena dena, Estatu Batuetako lehendakatia da eta kasu hontan mandataria beltza (fikzioa zen) boxealari hoia da eta bere izena ..."El presidente Elizondo". Egia esteko bersio originalan Camacho izena dauka baino gaztelerara doblazerakoan Elizondo abizena jarri diote. Beltza izan arren latino puntua dauka.

Konturatzan algara, Elizondo hitza abizen latino bat dela,  izanez gehienbat  Mexiko aldean, adibide bezala,telebista batean  ematen zuten "Pasion de gavilanes" serian,  protagonista femeninoak, Elizondo ahizpak ziren  eta baita ere Elizondo da  2005. urtean  miss Mexiko izendatutakoa, Laura Elizondo.

Itsasoko albo hontara bueltatuz, ere aurkitzen ahal dugu Elizondo hitza kasu hontan izengoiti bezala, Jose de Elizondo, etakidea eta Carmelo Gomezen larrua daukana Imanol Uriberen "Dias contados" pelikulan. Bertze Jose de Elizondo zen, aspaldiko "Carmen" pelikulan Sara Montielerekin Carmen paperean, agerzen den kaboa eta gizonezko protagonista. Pelikula hortan esaldi bat badago euskaraz, militarrak "demonioak" erraten du Carmen ijitoak, ur zikiña bere ondora botatzen duenean eta hori enzutean eranzuten dio;

-zu bai demonioa

Militarrak harrituta nongoa den galdetzen dio eta nola dakien euskaraz ere, Carmen txikitan urte asko Etxalarren ubizi izan dela azaltzen dio eta han zerbait euskaraz ikasi zula ere . Militarrak  Jose de Elizondo izenarekin aurkezten da eta hemen hasiko da bien gorroto-amodiozko harremana. Carmen nobelak, Prosper Merimme historiazaile eta arkeologo frantsak idatiz zuen, beraz ez da kasualitatea protagonistak eskualde hontakoak izatea. Prosper Merimme lanagatik Andaluzian egon zen aldiz askotan eta Franziara bueltatzerakoan Baztandik pasatzen zuen eta lekua ezaguna zeukan eta ez zeukan arazorik Jose de Elizondo "cabo del Regimiento de Dragones de Alcalá" personaia sortzeko, edo akaso batzuk erraten duten bezala, Jose ezagutzea, egizkoa izango bai zen.