Iratzea ez zen mozten ahal , Irailako (iratzearen hilabetea) lehenengoa iritsi artioa San Jil eguna, behinpin hori jartze du Bailarako ordenantzetan. Baserri eta etxe bakoitzak egokitua zeukan lur komunalatik irazelai (idezelai) bat belaunaldiz belaunaldiz trasmititzen zena. Gaur egun "iratzea itea"  iratzea moztea, iratze metetan patzea ia apenas egiten da, baino bazen garai bat iratzea oso garranzitsua zela. Iratzarekin, ongarri  iten zen, bai metazirietan edo "kamantza" bezala, kamantzak artzaien guaziak iratzez egiñakoak izanez gain baita ere aberenak dira eta kamantza hauek animalien gorotzakin nahastuta ongarria eta simaur bihurtzen zen, ongarri naturala eta primerazkoa izanez.

Iratzea moztea oso gogorra zen eta  ez bakarrik bere zurtoia gogorra delakoz eta sega, denbora guztian zorrozten egon behar zelako, baizik baita ere normalki iritzelaiak baserritik urrun zeudelakoz eta iratze moztua leretan ekarri behar zelako. Urtean behin mozten da eta oso garrantzisua zen Irailaraino itxarotxea, zertaz tenore hontan iratza "heldua" dago eta lehenago mozten baldin bazen arriskua izanen zen urrengo urteetan ez zelakoz aterako. Baita ere garranzi haundia dauka bakoitzak egokitutako eremutik moztea, ezin zen eta debekatua zegoen bertze edozein lekutik moztea, baita ere garrantzi haundikoa da urtero moztea edo behipin ez egotea bi urte segidu moztu gabe, zeren irazelai bat abandonaturik harras txarra izanen zen mendirako, aproposa izanen  zelakoz suteak izateko.

Iratzearekin iratze-metak iten dira, eta han ustelduko da. Iratzea ez zaie ematen haziendari janari edo bazka bezala zeren ez da jangarria animaliendako, gañera arriskutsua izanen zen jango bazuten. Usteldua izan ondoren eta ongarrian bihurtuta, simurtuko dira  zelai eta belai guztiak, ziklo naturalaren urrats guztiak emanez. 

Garai hauetan ere, Udazkenaren ateetan gaudenz, egurra prestatzen da eta baita ere San Jil-endako, egurre loteak eskatuta egon  behar dira (Abuztuak 31 azken eguna). Hau ere eremu komunalatik egurra aprobetxatzen da ta horrela baita ere mendia eta basoak garbitzen dira, lote hauetan gehienbat etxeko supazterretarako edo sutondotarako da baina baita ere nekazal tresnak egiteko, egurra ematen da, meten metaziriak iteko, lerraferrak iteko (gaztañak gaztañondotik botatzeko makile)... Hemen ere bailarako ordenantzetan argi uzten du, egokitutako  lotea menditik ateratzeko eta etxera eramateko 9 hilabeta daudela, Irailatik Maiatzaartio eta ordenantza patuta ez egon arren harras gaizki ikusita dago honekin "negozioa" egitea, baino zoritxarrez egiten da, lehen egiten zen eta gauer egun baita ere.

Lehen negozio iten zutenak, 50. hamarkadan  hemen zeuden militarrak (ofizialak) ziren, hauek bai ziren, moztu, zer moztu ta nori moztu erabakitzen zutenak. Meakan zeukaten kuartelak eta han inguruan mozten zuten egurra, herritarrek, turnoko ofizialari erosten zioten. Egurra ordaindu eta etxera eramateko , soldadu dozena alokatzen zuten, Soldaduak artu eta herritarren etxeko atearaño eramaten zuten egurra. Normalki etxekoa, soldaduei bost duro eta gosari on bat ematen zieten baina batzutan ezta hori.

Gaur egun berriz zerbait antzeko parezido egiten dela,  dirudi. Zeren  zerbait horrela gertatu zizaion Bilbotik Aritzakunera etorri ziren bikote ezagun bateri. Aritzakunen borda bat erosi eta konpondu ondoren, negua pasteko egur lotea eskatu zuten, lotea etxeraraino urbildu zutenean eta egurra prestatzen hari zela, barridea agertu eta ea egur guzti hori datorren negurako zen galdetu zien. Ezagunak baietz erranez,  Arizankundarrak ezez, inposible, ezinezkoa zela, zeren egur hori freskua zela eta zuhaitz mota hori (uste dut haritza zela) behipin urte bat egon behar zela idortzen. Lagunak, urbanita zelakoz edo Bilbotarra (akaso athletikakoa)  zelakoz, pentatzen zun iruzur egin ziotela edo behinpin sentsazio hori zeukan.

Urrengo urtean berriro lotea eskatu zun, egokitu zizaion loteak ikustera joan zen Baztango Udaletxeko  basozain batekin eta joaden urteko basozaina berebera zenez, joanden urtean gertatutakoa aserrez bizian azaldu zion. Basozainak lasai lasai horrela erantzun zion:- Egur ona nahi baldin baduzu, nik lortuko dizut,

Lagunak ez bai ezta ez erantzun zion, pentsatuko zuela eta gauza horrela gelditu zen. Handik haste batzutara, lanean zegola, basozainak deitu zion, egurra pres zeukala eta kamionan orain bertan eramango ziola, lagunak egun artan ezinezkoa zela erran zion, zeren emaztea Bilbon zegoen, berak, lanean eta lanetik atera bezain laster iruñara joan behar zen gauz jarrantzisu batera eta ea bertze egun baterako uzten ahal ba zun?.  Basozainak, modu txarrean, ohikatuz hori ezinezkoa zela, kamioia kargatuta zeukala eta bertzenaz porte hori kobratuko ziola eta garestiago aterako zizaiola. Orain harte diruaz ez zuten hitz egin, lagunak pentsatzen bai zun lotea izango zela, baino ez! basozainak kobratu nahi zuen eta gañera ez merke , hiru mila euro kobretu nahi izan zion (palaren gastua egurra ateratzeko, kamioaia eta  ganantziak) berak diru hori ez zuela ordaintzen ahal eta hijoputa hemendik eta hijoputa handik, telefonoa eskegitu zuten.

Eztakit basozain honen jokaera hau normala den eta hau bezalakoa aunitzetan iten duen edo lehen aldiz egin zun (negozioa ikusi zula, urbanitatzelakoz) baina benetan gauz itxusia da, zerbait komunala dena (denena) negozioa itea edo behinpin saiatzea eta ikusten denez gauz bazutan ez da aunitz aldatu gure zulo berde  honek, eta arestian errandakoa  bezala San Jil arrapà dena ta bil.

Gaur egun. sortu zenetik 121 urte geroago "aholku onaren" lekauzko kolegioa garai batean zenaren fantasma triste eta penagarri (baita ere beldurgarria barruan sartzerakoan) bat da . Azken arnatsa artzen eta erraustea  itxarotzen ari den  eraikuntza  da, zeren hori da jabearen (Nafarroko gobernua) erabakia.

Ez dute dena botako, eliza,sarrerako ataria eta kolegioaren ikurra dena, kaustroko magnolio zaharra mantenduko dute. Kaputxinoak 2003. urtetik alde egin zutenik pauso haunditan,  utzikeriagatik irudi lotsagarri hontara iritsi da, sarrera debekatua dago eta "erortzeko arriskua", kartela ipinita, baita ere urte hauetan baliozko gautzak  eramanak izan dira, azkenak elizako ezkilak eta erlojua izan ziren (2007) ezkilak Lizarrara eta erlojua... norbaitek jakinen du. Lehenago bibliotekako liburuak, museoko eta laborategiako gauzak, elizako irudiak eta retabloa eraman zuten baita ere  José María Llevaneras, kolegioaren sortzailearen omenez Oteizak egindako eskultura. Gauz gehienak, eskultura bezala, Zangotzako kaputxinoen monastegira eramanak izan dira, bertzeak, adibidez liburuak, Iruñako San Antonio (karlos III) libururegira.

Baina beti ez da horrela izan, ondar hauen atzetik, garai bateko instituzio haundi eta kultural bat dago eta Lekaroz eta Baztan arana kulturaz ornituz gain bi hitz hoiek ezagun eta ospea izatea lortu bai zuen, handik atera bai ziren euskal kulturaren (ta arlo haundiagotan) maixu haundiak izan diren batzuk. Adibidez, Jose Antonio Zulaika  Aita Donosti izenarekin ezagunagoa, konpositorea, musikari ospetsua eta folklorista eta Lekauzko frailea izan zena. Folklorista bezala Baztango eta Euskal Herriko herri eta bazter guztiatik ibili zen abesti zaharrak billatzen, apuntantzen eta herriko zaharrenei galdetzen, horren ondorio izan zen "Gure Abendaren Ereserkia" (499 abesti eta 24 melodi biltzen ditu),  eta bere lanagatik ez baldin bazen  gaur egun euskara daukan kantu asko galduta egonen ziren. (argazkian aita Donostia kantu bat errekopilatzen, argazkia www.saretik.net artuta dago). Baita ere aipatzekoa, Jorge Riezu aita, bere ikaslea izan zena eta bere lanak aita Donostia hil ondoren editatu zituna, ta Patxi Ondarra (aita Ondarra), Lekarozen eman zituen 12 urte irakasten eta Baztango historiarreko,  monumento megalitikoak ikertu eta katalogatu zituna...Ikasle bezala Jorge Oteiza eskultorea   ere ibili zen bertze hainbertzekin batera zeren 1890 tik 1990ra (ikasketak ematea utzi zituztela), 6.500 ikasle pastu ziren eta 40 hamarkadatik baztandar batzuk (alumnos externos) joanen dira.

Lekarozko kolegio 1888 sortzen da Joaquin Maria Llavaneras eskutik, baina 1890 arte ez dira kaputxinoak etorriko 87 ikasleekin (kantabriatik). Urte bat geroxago 1891an eliza ereikitzen da, urtez urtez haunditzen doa eta 1897 elektizitatea iristen da ( hortarako Baztan ibaian uharka bat eginen dute eta orain dela gutti bota dutena, Lekauzko bideguruzean). Kolegioa hasieratik autonomoa izan nahi du eta 1915tan Bidasoako trena inaguratzen denean , kaputxinoak Iruritaraino doan errepidea iten dute, Iruritan geltokia egonen bai zen. 1931 haunditzeko lanak asten dira baino gelditu behar dute espainako gerra zibila hasi delakoz, kolegioa hospitalean bihurtzen da eta gerra ondoren aita Donostia eta bertze batzuk hies egiten dute, urte hauek artio Lekauzko kolegioan euskal abertzaletasun kultural haundia dauka, gero diktaduraren garaian, honi buelta emanen diote eta justu alderanzizko kutsua izanen du. Aita Donostia 1941 bueltatuko da eta urte hortan zonaldeko ikasleak artuko dute lehen aldiz eta 60 hamarkadan 100 kaputxino eta 400 ikasle izanen ditu. Txikia gelditzen dela eta sute batek  zati bat  suntsiti duela (ez da iñoiz konponduko) 1967an eraikin berri eta modernua egiten da, eraikin horretan 1975an natur zientziako museoa irekiko da, museoan edoitzen animali mota (disekatuak) aurkituko dira, artzak, oreinak, tximinoak..baita ere naturako bitxikeri aunitz, zazpi hankako bildotsak, bi aurpegiko aratxea, hiru zangoko ahatak... denak zonaldeko baserrietan jaioetakoak. 1980 polikiroldegia eraikiko da eta 8 urte geroago kolegioaren 100 urte ospatuko dute. Azkenik 1990-91 ikasturtea, azkena izanen da, 12 urte geroago kaputxinoak joanez.

112 urte ondoren erran behar, ondare kultural haundiak utzi dula kaputxinoen ikastetxe hau Baztanen, baina konbetuaren ondare haundiena, behipin adiñetan sartuak daudenetzat beti izanen da Lekauzko konbentuko tortille!. Ala komentatzen bai omen du Mariano Izetak bere Baztango kontuak liburuen..."Yanari arronta balin bada ere, aski ona ta gustagarri, Lekauzko tortillaren fama alde guztietan hedatua dago eta denek laudatzen dute..." Liburuan komentatzen du Lekauzko tortille ikastetxeko lehenengo urtatatik iten zela eta  fama haundikoa zela, espeziala, eta ia ia formula sekretua zeukala. Baita ere oso preziatua zela eta Baztandarren Biltzarretan eguerdiko otorduan emanten zela, eta ala izanen zen.

Kontu zaharrak (eta ez horregatik aspergarriak baizik interesgarriak) alde batera utzita gaur egun ikastetxea egoera penagarria dago nahiz eta aurtengo Martxoan Lekarozko Ikasle Ohien Elkarteak, Udalak eta Nafarroako Gobernuak akordioa sinatu izan arren, egoitzaren etorkizuna erabakitzeko. Apirilaren 6an, berriz, proiektua nondik jo jakiteko SPRIN erakundea kontratatzeko erabakia hartu zuen Kolegioaren inguruan eratutako batzordeak. Ideien lehiaketa egin eta egokiena dena egitea izanen da hemendik aitzinerako pausoa.

Amaiurko artzain txakur txapelketa, Amaiurren tradizioa edo ohitura bihurtu dena eta beren bestetan faltatzen ez den, gauz bat da, baita ere Baztanen, herri bakarran egiten dena da.

Aurten 34. edizioa izan da eta zoritxarrez Patxi Etxeberria "Xanpart"  V. memoriala ere. Honek erran nahi du, orain dela bortz urte  joan zizaiguala Xanpart, Euskal Herrian egon den artzai oberena, txakurrekin solas iten zuena eta ardiekin jolas, mutil zintzoa zena eta denegatik maitaua zena, bai txapelketetan baita ere  bere bizitza arruntan.

Patxi Etxeberria Mihura, (Xanpart lagunentzat) 1958ko otsailaren 2an sortu zen  Amaiurreko Xanpartenbordan baserrian, hortik dator bere goitizena.  Ttikitatik, baserrian artzaintzan hasi zen. Laster lan bakarti horretan zakurra bilakatuko zen bere lagunik hoberena. Artaldearen zaintzen egoten zen belardietan zakurren hezten hasi zen. Patxirentzat txapelketetan aritzea ez zen helburua ez zizaion ezta burutik pasatu, baina 1976an garai haietan Amaiurren apeza zena Norberto Iturraldek,  ezagutzen ziola zein artzain ona zela, solastu ondoren animatu zion Amaiurren, bere herrian parte artzera, 18 urte zeukan eta bertze jendeen aitzinean bere burua erakustea  izaera ez izan arren,  azkenean onartu zuen. Lehiatu eta irabazi, ez bakarrik lehenengo hau baizik 10 aldiz gehiago irabatziko zun Amaiurren.

Xanpart hasi zelarik, artzai zakurren txapelketaren munduak iraultza ttikia ezagutu zuen. Amaiurko artzainak bere lehen urtean, hitzordu nagusiak irabazi zituen, Oñatiko masterra tartean (artzai txakur txapelketetan sari nagusiena dena). Lehen urte horretan Euskal Herriko txapela ez izan zuen lortu, eguraldi kaskarra egin bai zuen Urkuiolan,  baina berantago bortz aldiz irabaziko zun (gaur egun ez du inork hori lortu). Nafarroako txapela berehala jauntzi zuen, eta ondoko urteetan 15 aldiz irabaziko zuen, hoietatik 12 segidan 1976tik 1987ra. hoietako sei bere lagun  Labri-rekin lortu zun eta bertze seiak Pintxe-rekin  eta  hiru aldiz berriz Lagun zakurrekin.

Patxik eta bere lagunak (zakurrak) txapelketetan ikusgarriak ziren,  jendea "flipatuta" gelditzen zen nola manejatzen zun zakurrak eta ardiak, bere sentiberatasuna animaliekin, nola solasten zun bere zakurrekin...segi aintzinera!, aitu errana!.. Labri ta bertziak urbiltzen ziren eta bere aurrian exerita, artzaia eta zakurra aurrez aurrez, begietatik begietara, solastu ondoren, zirudien (argazkian Labri-rekin) buruarekin baietz egiten zula Labrik; -ulertu dizut, nausi- eta harat, artaldera  joaten zen ziztu bizian, ardiak biltzen zitun eta berriz txapela Patxirentzat.

1988an Nafarroako Txapelketa bertze Amaiurtar bat irabazi zun, Felix Irigoien eta handik aurrera ia gutti edo ezerrez lehiatu zuen.

Herrian gutti agertu arren, herriko bestetan bi egun pare, ez gehigo, agertzen zen, herritarrek asko maitatzen ziotenez 1999 omenaldi xume eta ederra egin zioten Amaiurren eta 2001 berriz Iruñan, animo haundia artuta bere artzai lanetan segitzeko zeren ia bere osasuna ukituta zegoen. 30urtekin osasun arazoakizan hasi zen eta hil baino lenago neumonia haundi bat pastu zun baina berak artzai bezala segitzen zun eta egunero Belateko zelaietara (ardien bazkalekuetara) joan etorri egiten zun eta joan etorri hoietako batetan bidean gelditu zen. 46 urte zitun eta kristoneko palmaresa artzai bezala (Oñatiko masterra 3 aldiz irabazita), horregatik eta gañera mutil zintzoa, xumea eta maitagarria zenez egun horretan Baztanen laino beltz eta triste bat somatu zen (penaren lainoa).

Adixkide ginuen

artista ere bazen,

beti irrifartsu

eman zizkigun

hamaika atsegin

Erranairua erraten dun bezala San Lorentzo jaun santu, esku batian sua ta bertzian ura ta dirudi egia dela zeren ti-ta batian berotik eurira pastu dugu.

San Lorentzoak Zigako bestak dira, Zigako herria basaburuako kuartelean kokatua dago.  Irurita-Berrueta errepidearen albo batea dagoenez dirudi pixket baztertuta dagola baini ez da aztu behar herria zeharkatzen duela done Jakue bidea edo "camino reala", eta herri  xumea dirudi arren gaur egun nabari da aintzineko noblezia eta garrantzia. Noblezi hori nabarmenzen da bere eliz ikusgarriarekin, San Lorentzori eskanitakoa eta Baztan osoan parerik ez duen eliz horretan eta "Baztango katedrala" izengoitiarekin ezagutzen dena.

Bere itxura, ikusgarria eta harrigarria da, baztango harri gorrizko sillareakin egiña dago. Nahiz eta garai batzutan konpondu, gauzak berritu eta aldatu (eskalerak gehitu, dorrea XIX. mendekoa da)..., eliza ikusgarri hontako ereikin data 1593-1603 da, nahiz eta urte batzuk lehenago hasi ziren.

Betidanik entzun da Eliza honek bitxikeriaz eta misterioz inguratuta dagola. Adibidez erraten da elizako elizaurrea (fatxada) San Lorenzo de Escorial-aren kopia txiki bat dela (izen berbera ta garai berdiñakoak) . Eskorialak 1563-1584 urteetan egin zen eta honek bai leku misteriosoa eta magikoa dela, zeren kondairak beltzak erraten dutenez, otoiza egiteaz gain, astrologia ta astronomia ikertzen zen, baita ere alkimia eta jakintasunaren templo berria izanen zen, Salomon-en templuaren kopia izanez...Hori egia izatea edo ez, erran behar bi elizak, izena berdiña apartez, itxura aldetik zerbait berdintasuna daukat. bortz arkuak, zutabe borobilak, frontoia...akaso el Escorial bezal hemen  ere " magia" eginen zen? edo zihuraski konzidentzia izanen da eta garai haietan "el Escorialeko" modelua erabiltzen edo kopiatzen zuten elizak egiterakoan. (argazkian San Lorenzo de el Escorialeko eizaurria).

Bertze bitxikeri bat Zigako Elizaren iguruan bere kokapena eta alderantziz ereikia dagola da. Bertze Eliza guztiak bezala plazara begirtzen du edo plazatik ataria ikusten d,a bortz arku hoiekin, baina elizaurre edo atari horretan sarrerik ez dago, barrura sartzeko  alboko pasabidetako atzekaldian dauden atetik sartzen da  eta sartzerakoan konturatzen zara alderantziz dagola , absidea eta aldarea bertze norabidean daude,  hau da elizaurrean edo fatxada nagusian daude. Dirudi Lehenik barrukua egin zutela eta gero bertze aldera begiratu behar zula , fatxada lekuz aldatu zuten edo akaso herria, elizaren atzekoaldian sortuz joan zen eta...edo esanahi  magiko bat izanen du guzti hori?.

Zigako eliza aunitz nabari da bertze herriko eraikiñeetatik

Baino ez da bakarrik kanpoaldea baizik ere barruan  murgiltzen gara "misterioan" ,zere aldarean dagoen retabloan, masonen sinbolojia aurkitzen ahal da, konpasa eta eskuadra ta bertze ikur masonikoak. Masonak, "maestros canteros"  (argiñak), unibertsoko eraikitzaileak...ziren eta dira eta Baztango eliza bitxienan, aurkitzen ditugu, Kasualitatea?. Ba bai, zeren retablo hori Iruñako San Nikolas elizan zegoen 1713. urtetik, enkargatu zutela eta 1904an Zigako elizara eraman zuten.

Ez da gezurra izanen, erraten baldin badugu, gauz guzti hoiek kontuan hartuz, San Lorentzo eliza zerbait misteriotsua dela baieztatzerakoan, bai ta ere "misterio" hoiek kasualitate hutsak direla eta magikorik ez dagonik ezerrez eta dena, literatura ta folklore merkea dela,... edo igual bai, akaso eraikin horrek, gaur egun bere esanahia galdu dugun sekretoa edo jaikintasun bat gordetzen du bere sillar eder eta argin masonikoak zintzelatutako hoietan? ala bitxikeri hoiek  esanahirik izanen dute? Ah! jakintzak!!!

Bitxikeri hauekin edo ez, Zigako San Lorentzo eliza, Baztanen dagoen eliz ederrena, zoragarriena eta harrigarriena da eta bisitatzea pena merezi du.

Baztandarren biltzarrako, Belatzak kuadrillaren orga irabazlea  (1951 Elizondon egindako zezenketa) eta Elizondoko bestak pastu berriak elkartuz eta atzera begiratuz, arrarua dirudi arren (baita lotsagarria, behipin zezenketak gustokoa ez dugunentzat) zezenketak Elizondon (festetan) gauz normala eta jarraitua izan dela adieratzi beharko zen.

Egindako azken zezenketa  (txekorrak ziren) 1973an izan zen, gezurra dirudin arren. Plaza mobila, aurten Xorroxingo behikaka.com zozketa egin zen belai hortan patu zen eta urte hortik atzera sarmanki izan ziren.

XX.mende osoan izan dira "espektakulo" hauek, adibidez argazkian ikusten ahal den bezalaxe, 1931ko zezenketen kartelan (Xabier Landa artxibo fotografikotik aterata dagona eta gourmet-image web horritik artuta dagona) ez bakarrik baziren zezenketak baizik, baita ere gaur egun dauden edo deitzen diren torero bonbero espektakulo txar hoiek ere, edo Gabriel Imbuluzqueta baztandar kazetariak, Elizondoko bestako ekitaldien liburuxka batean kontatzen dun bezala, hau da,1907ko Uztailaren 25ko zezenketako kritika, garai artako Diario de Navarrako korresponsalak egindakoa. Eguna euritsua izan zela azaltzen du eta toreruak nortzuk ziren ere: Toribio Gil "Txikorro", Manuel Borroi "el Aragones" eta Manuel Martinez "el Varita", baita ere  plaza portatila joanden urtekoa baino haundiago zela zeren jende asko etorri zen, Iparraldetik, Biarrtztik hain zuzen, kanpotar asko bazirela eta haien artean Nafarroako Diputazioko presidentea  Manuel Albistur (ikusten denez Nafarroko presidenteak  bakarrik etortzen dira zezenak ikustera edo komisaldegiak inaguratzera) ta ikusleak pozik gelditu zirela, ...Hau dena orain dela 102 urte Elizondon

Elizondoko  "Tauromaquia"  ez da bakarrik gelditzen zezenkata hauekin, baizik baita ere, 30. hamarkadan garai haietako "figura maestra der toreo" bat bizi izan zela denboralditxo batez Elizondon eta "figura maestra" hori Marcial Lalanda izan zen. Marcial 13 urtekin hasi zen toreatzen eta "entedituak" erraten dutenez, historian izandako onenetako bat izan da, horrez gain aktorea izan zen eta bere omenez pasodoble bat egin zen eta guztiz "Marcial eres el mas grande!". Marzial Lalanda honek 1936ko udan, Iparraldean, Baionan eta Franzia aldean Nimes,  Toulouse, Dax..toreatzen zegoenean Nazionalak altxatu ziren (uztailak 18an) Espainako errepublika aurka eta horren ondorioz Espainako gerra zibila hasi zen, hasieran Franzian gelditu zen baino geroxago konturatu zen edo erran omen zioten Nafarroko bailara hontan gerrarik ez zela somatu eta ez zela somatuko, (Nafarroan Mola altxatu zen eta lehenego egunetan errepublikako lealak fusilatuta, probinzi osoa nazionala izan zen) bere famila Elizondora ekartzea lortu zun eta emaztea ta bi seme txiki hemen gelditu ziren bizitzen, hilabete batzuk, Mendinueta kaleko 1º zenbakian (ikastola parean dagoen etxean eta gaur egun behitin botika bat dagona). Erraten dute hilabete hoietan barridekin eta Elizondarrekin arras ondo moldatu eta gustora egon zirela eta ikusgarria zela , bere emazteak, kapote garbiak idortzeko lehiotik zinzilikatzen zuenean, ikuskizun apartekoa, iñoiz ikusitakoa, oihal paregabeak bai ziren. .

Erran behar ere garai haietan Baztanen bazirela antitaurinoak ere (behipin bat) eta jauntxoa gañera, Bertizko jauntxoa, Pedro Ziga. Honek liburu edo panfleto batzuk idatzi eta argitaratu zitun zezenketen aurka eta animalien babesen alde eta denbora aunitz zezenketak debekatzea saiatu zen hori bai seudonimoak erabiliz. Pedro Zigak landaren eta animalien babeslea izan zen eta Gipuzkoako "sociedad protectora de plantas y animales"-en kide, gaur egun P.E.T.A.koa izango zen.

Akitzeko eta simil taurinoak erabiliz, bi belarriak ta buztana Xabier Torres alkateari ta bere kargodun taldeari Elizondoko besta ederrak, herrikoiak eta denendako antolatzeagatik.

Ondo izan  ta bertze bat arte!...manolete!