Urrian sagardo egiteko garaia denez, Irailan zehar sagarrak bildu dira edo garai batean ala izaten zen, sagarrekin, bertze gautz batzuez gain sagardoa iten da eta  sagardoa gauz preziatua eta garranzitsua izan da lurralde hauetan.

Aspalditik sagardoa ekoizten da eta sagastiak garai batean zabalgune haundiak hartzen zuten eta sagardoari buruz aurkitu den lehen aipamena, 1014ko apirilaren 17k.ekoa da. Data honetan, Nafarroako Santxo Handia Erregeak diploma bat eskaintzen dio Leireko Monasterioari; bertan irakur daitezke sagar eta sagardoari buruzko erreferentziak. Baina sagardoa eta sagarrak izan duten jarrantzin haundia, gaur egun  baserri deitzen diegun eraikinetan, ikusten ahal da , Baserri zaharrenak 500en bat urte izanen dute (Euskal herrian), Nafarroko zaharrenak Baztanen daude, harrizko horma, zurezko egitura itzela ta barruan behi ikuilu zabala, ta dolarea. Dolarea, sagardoa egiteko tokia da. Baztanen gelditzen zaigu batzuk, adibidez Amaiurko Apezaren etxean berritu dutena eta ikusteko dagona (argazkian) , Arizkunen  badira batzuk ere baina garrantzisuena Gamioxarreako izanen da zeren Jo ala jo kultur taldearen bidez, zarberritu zuten eta bere prentsa barrokoa (XVII. mendekoa) berriro urte aunitz geldituta egon arren , 2006k0 Urrian martxan patu eta1.500 kilo sagar sartuz ( Aritzakun, Azpilkueta, Arizkun eta Erratzuko sagarrodoetatik) berriro sagar zukua atera zen dolarian. Aipatzekoa da Jo a la jo taldeak egin duen la ederra sagarraren inguruan dagoen kultura berreskuratzen eta erakusten, ez bakarrik dolaria zarberritzen baizik baita ere Kirikoketa jotzea bezala eta hainbat baztango sagardantzak (azkena  Amaiurkoa) berreskuratzen.

Etxe guztiak dolarea ez izan arren , baserri eta etxe gehienetan orain dela gutti arte sagartegia (sagarrak gordetzeko tokia) mantendu dute, sabaiako txoko batian, (lurrean zabalduta sagar pila, izara baten gainean). Seguraski baserri bakoitzak (etxe sakabanatua) garai batean bere sagardoa eginen zuten negu luzia obe pasteko eta berriz, herritan ,etxe zaharrenak izanen zuten dolarea, eta egindako sagardoa barridei eta herritarrei salduko zuten.

Saltzen zela eta nola saltzen zela, badakigu, Pedro Mari Esarte baztandar historiatzaileari esker,zeren berak ikertutako, 1544 data duen "Elizondoko ordenantzetan" (Batzango ordenantzak baino zaharragoak) argi ta garbi azaltzen da nola zen saltzeko prozesua, eta baita, nola sagardoari prezio patzen zizaion.. Dirudi mandatariak, alkate jauna, kargodunak (akaso Baztangoa edo Herrietako alkate-juradoak) ziren lehenengoak sagardoa dastatzen zutenak eta hauek egiaztatzen zuten ona baldin batzen edo ureztatua zegoenik ala ez, goxoa ala samiñe baldin bazen, kolorea zein zuen... Sagardoaren kalitatea zehazten zenian ,orduan prezioa ezartzen zen kupela bakoitzeko sargardoari, sahiatuz , beti ahal zen prezio merkenan.

Ordenantzetan, baita bertze arau batzuk aipatzen dira eta bete beharrezkoak zirenak, adibidez ez dela saltzen ahal kanpoko sagardoa Baztangoa ez baldin bada akitu, baita ere ixunak egonen dira ezarritako prezioa baino garestiagoan saltzen baldin bazen, prezioa ezarritako kupeleko sagardoa bakarrik saltzen ahal zen, ta beharrezkoa zen, izatea "pintak, pinteroiak eta pintalaurdenak". Gañera harras garrantzitsua zen arau hauek betezea  zeren  sagardoa ez zen edari arrunt bat, baitzik ia ia elikagai bat eta garai hartako osasunarako harras garranzitsua eta beharrezkoa. Bitxikeri bezala erraten da, euskal marinelen fama, marinel finak, langileak eta osasuntsuak sagardoari esker zela, zeren sagardoz betetzen zuten itxasontziak (lapurdiko produkzio guztia itsatsontzietarako zen) bidai luzetarako, Terranobara, bakailua eta baleak arrantzatzera, sagardoa edateari esker ez zuten antrax, eskorbuto eta alakorik gaixotasunik artzen.

Gauz guzti hauek nabarmentzen digu zein preziatua zen sagardoa eta horren ondorioz baita ere sagarrak, sagarrondoak eta sagastiak eta ia erdiarotik arau idatziak daude sagastiak babesteko. Lehenengoetako bat 1189 ko udazkenekoa da Lapurdin eta Rikardo (lehoi biozkoa) emandakoa da, erranez- "debekatua dagola animaliak sartzea sagastitan eta zigortuko zela sagarrak lapurtzera sartzen zena" baita ere Lapurdin ematen da lehenengo epaiketa, behi batzuk sagasti batean sartu direlakoz,..1457an gipuzkun heriotz zigorra ezartzen da behinpin bortz sagarrondo moztu edo xehatzen duenari, 1587an Hernanin 24 marabediko ixuna jartzen zien ahuntzen artzaiei, (ahutz bakoitzagatik) sartzen baldin baziren sagastietan... eta horrelakoak,haunitz dokumentatuak dude.

Baina pixkanaka pixkanaka sagastiak desagertzen joango ziren, gehien bat artoarekin, zeren artoarekin iraultza txiki bat izan zen (ez zen gendea aberastu baini bai famili asko ez zuten gose gehiagorik jasango, taloak, artopilek. oiloendako...erabiliko bai da). XVII. mendetik aurrera sagastiak ordez lur horietan artoa landatzen da. Honek eta gero ta gehiago asten dela kontsumitzen Arabak eta Nafarro erdialdeko ardoa, egin zun ia ia sagardoa eta sagastiak desagertzea. XIX. mendearen bukaeran Araba izanen da, ehenego herrialdea sagastiak galtzen duna, kasu hontan mahatshondoagatik eta patatagatik, gero Lapurdin, arratza flota ia ez da hain haundia ta bertze pattarral edaten dira (wiskia..), ta baita ere ia, ia Nafarro guzian

Bertzealdetik ardoa sagardoa baino iraunkorragoa eta sendoagoa zen gehienbat garraiatzerakoan, ez zen oxidatzen... honek iten du ekonomikoki eta komertzioarako, ardoarekin konparatuz ez izatea hai aproposa eta  hortik aurrera soilik etxerako egitenen da, ta ia XX. mendean bakarrik sagastiak gelditzea dira etxearen (baserria) inguruan edo etxeko baratzetan.

1917an Nafarroan  bakarrik Bera aldean ekoitzten  da(e gin ta saldu)  sagardoa. Gipuzkoan berriz garai haietan, oraindik 30. milloi litro egiten da baina urte batzuk geroxago 1967an 1.250.000 litro bakarrik ekoiztuko du.

Gaur egun 12 milloi litro ekoizten da, baztanen Larraldeako sagardotegia bakarra izanik, sagardoa ekologikoa eta nahiz eta sagasti propioak izan eta zonaldeldeko baserrietako sagarrondotik artu eta jaoan den urtea harras ona izan zela sagarrentzat, kanpotik ekarri behar dira, Galizia, Asturias, Francia... 200.000 litro ekoizteko.

Aste batetik bertzera joan zaigu uda, tita batean konturatu gabe, aste batean eguzkitan bero ta bertzian bero sutondoan. Freskua etorri, euria erori, goizetan kalefakzioa  kotxean, lanera joaterakoan eta zeru grisan, tximiniatik ateratzen den kea nahastuta, dira, udazken edo neguberri honen lurruinak.

Supazterreko arratsalde busti hauetan, goxo goxo egoteko, liburu baten laguntza nengoela , Josetxo Azkonaren azkena "arbola naiz eta zuhaitza" (Alberdania), egun hauetako aproposa (gainera baztango ikur bat dena), olerkia irakurri dut.

Xirimiri edanda.

Euria,

mila eta hamaika ttantta,

taupakaritan barreiaturik,

behe-lainoz jantzita zetorren

dotore, haritzpetik ikusita.

Bihotz kristaldun

opako baten antzera

ageri zen dizdizka,

oihal berde artetik astiro iragatzen.

Goraka behea nengoen ni:

zentzumenak laxaturik,

ahoa irekia, logikaz aratago.

Orduan,

nire baitara erori nintzen

ziplo, zeruz mozkorka.

Joan zaigu uda...eta uda hontan joan zaiguna (ez bakarra, baita bertze batzuk ere) Iruritar xelebre bat izan da Tiburtzio Almenar izenekoa, garai batian bandoa botatzen zuna, txistularia, barberoa ,etxeko tresna saltzailea, Iruritako club ciclista sortzailea, postaria, herriko hainbertze gauzen eta ekintzen bultzatzailea... denetarako eta denentzat lanetarako pres egoten zena, eta  "Un viaje al valle de Baztan" liburuan agertzen zena ,beretaz erranez, gizon haundia zela. Uda hontako abuztuan zendu zaiguna. Goian Bego, lagun. (argazkia ttipi-ttapa.net webhorritik artuta dago)

Joan zaigu uda...ta baita ere urte oso bat, zeren orain dela urte bat, eta bertze Iruritar xelebre batekin , Tinidad Urtasun bertsolariari buruz hain zuzen, hasi zen baztango haizegoa lau haizehara (sarean) zabaltzen, eta urte hontan zehar, astero astero saHiatu gara hor egotea, eskerrak eman nahi genun zuei, irakurle guztie, eta berexiki Philipi, hasierako laguntza, animoak, aholkuak (oberena LINUX-era pasatzia), emateagatik, Ieperra (Angel), lehenengoetako irakurtzailea izateagatik eta bere erantzunagatik (falta botatzen dugu), Mikel Romo argazkiblogaren lehenengo "garraitzailea", Lamizuriri (Pula) bere urbiltasunagatik nahiz eta urrun egon, katta edo kattalingorri, Ritxi kanterori, Trabis, liztor, Josebe, xa2, JKe, oriotarra, nabarkideri eta Nereari, eta  kolorezko muxuak (argazkiblogan utzitako mezuagatik) baita ere Juleni, bere metzueagatik eta bere blogan esteka jartzeagatik, Jaime Viguriari arrazoi berberagatik, valledebaztan.com webhorri ederran aipatzeagaik, (hainbertze sarrera edo bisita etortzen zaigu zure web horritik) eskermile! egonen gara, baitaToribiori bere blog Arizkun agertzeagatik, nabarlur blogari (blog soberanista bezala agertzen garenez eta egia da, Nafarroko historia gaia jorratzen dugunean idei hori daukagu ta gaiñera nabarraldeko kideak izanez)...Pernan, Lola Sarratea, Mikel (berratarra), Mirian, Joseba... irakurtzeagatik..

Baita ere eskerrak eman nahi nuen, hasteko nire amatxiri ,(1911-1998) ,ipuin eta historio kontatzaile hain ona izateagatik (lastima gaztiak izatea eta konntatzen zuna arreta gutti jartzea, kontu zaharrak eta zaharren kontuak zirela pentsatzen genulakoz) gero Lander Santa Mariari, bere artikuloetatik eta "Las cuatro estaciones en el valle del Baztan" liburutik informazio aunitz atera bait dut, baita ere Agustin Otondo baztandar jatorrizko Txiletar idazlearen laneetatik, Maite Lakarren "baztan solasean" liburutik, ta Pello Salabururen "Baztango mintzoa gramatika eta hiztegia", Pedro Mari Esarteren liburu aunitzetatik "infazones", "navegantes del interior..."...Iñaki Sagredoren "castillo de Amaiur"...eta nola ez Mariano Izetarin ipuin, gertakizun eta bitxikeri aunitz "lapurtu dugu" bere liburuetatik, 2baztango kontuak", "negarrez sortu nintzan"...

Joan zaigu uda... tita batean urte oso hau bezala eta eta datorren bigarren urte hontan saiatuko gara astero-astero hitzak eta hizki batzuk astintzen eta urrengo urtebetetzerako hitz ematen dugu tarta izanen dela.

Ondo izan.

Konturatu naiz merkatuko plazan Karlisten bidea izena daraman panel berri bat patu dutela orain dela gutti. Hormaiduria, Nafarroako gobernuarena da eta karlismoaren ibilbidea izeneko ekimen turistikoa proposatzen du. Bisitariari gune haietan gertatutako bataila eta gertakari historikoak gogoraratzeko edo jakiteko ideiarekin eta gerra karlistetan Nafarroan izaniko batailarik garrantzitsuenak gertatu ziren lekutan  hormairudiak eta panelak jarri dute, Lizarran, Altsasun, Orokieta-Erbiti, Etxaurin, Gares... Beran, Etxalarn, Zugarramurdni eta Elizondon nahiz eta paneletan informazio gutti azaldu.

Elizondo bakarrik ez baizik baztan osoa (baita ere bortziriak) garrantzi haundia izan zun XIX.mendeko gerra karlistetan, zeren muga ondoan dagonez arras preziatua zen zertaz eremu hau kontrolatzen zuna, Frantziatik etortzen ziren armak eta laguntzak kontrolatzen zitun,eta horretaz Baztan Lehenengo karlistadan, Karlisten "retaguardia" izan zen Liberalak bi alditan saiatu ziren ( ta lortu ere) Elizondo berreskuratzea.

LEHENENGO GERRA KARLISTA 1833-1840

Karlistadak Spainako arazo dinastikoen ondorioz direla aipatzen da baino benetan arazoak politikoa izan ziren. Felipe VII.naren azken urtetan liberalak boterean zeuden eta hauek idei  berriak ,aldaketa eta askatasuna aldarrikatzen dute. Aldaketa hoirtako bat aduanak aldatzea da, Ebrotik, Bidasoara, eta hori ondorioz Euskal herrian hain eskasa den gariaren preziozioak igo araziz, honek aserre eragiñez eta erlijiozko sinismenak arriskuan ikusten direla liberalen poloitikarekin, Spainako arazo dinastikoa eztanda egiten duenean ( Fernando VII.na hiltzean, ez dauka semerik, baizik bi alaba eta  "Ley salica" zegoenez) eta errege zenduaren anaiak Carlos absolutista zela eta gauzak lehen zeuden bezala bueltatuko zela jakinez, euskaldun gehienak bere alde jartzen dira. Bertze aldetik, erregearen alarguna Maria kristina bere alabaren eskubideak defendatuko du eta liberala ez izan arren hauen laguntza beharrezkoa du. Honen ondorioz liberalak estatuko kontrola izango dute.

Giro honetan, Baztan, Euskal herria osoa bezala (hiriburuak ezik) karlista da. Elizondo, berriz Liberalen menpe dago baina garai hontan Baztango alkatea Martin Luis Etxebarria Berroetarra da eta alkateaz gain Etxebarriak brigadier karlista da eta segidan Elizondo bereganatzen du, Baztan osoa  bere menpe izanez, Karlisten erretaguardia bihurtzen da. Gerran dizdira haundiko kapitaina izango da Martinek eta komentatzen da Espoz y Mina general liberalak bere ama atxilotu zula eta 14.000 dukadu eskatu ziola erreskate gisa, kapitain baztandarrak ezetz erranez Espoz y Mina gerra bukatzean anrea gaixo askatu zuen (hau ez da izango general liberalaren zerrikeri bakarra). Karlistak seguru sentitzen dira Baztanen eta  1834am Karlisten buruzagie Don Carlos eta bere jeneral ospetsuena Tomas Zumalakarregi  Elizondon elkartu ziren  bien artean, gerora Elizondoko manifestu bezala ezagutu izan zen textua idatzi eta irakurri zuten. ( irudian Zumalakarregi).  Agintariak eta kuartel de mando Arizkunenean patuko dute eta soldaduen kuartela, gaur egun Ikastolako parkea dena, egonen dira.

1835an Espoz y Mina general liberalak Elizondo askatzen du,eta askatu bezain laster alde egiten du Zumalakarregi bila, baina karlistak oraindik indartsuak daude eta Baztango herri gehienak kontrolatzen dute eta Sagastibeltza general Karlista famatua Elizondo sitiatuko du bere kañonekin, plaza hori artu nairik, karlistak, Bordazuri gañetik tiroz zirikatzen eta karlisten soldaduek kalte haundi eraginez, egun batzuk egongo dira. Berriro  liberalak Espoz y Mina bidaltzen dutebigarren aldizElizondo askatzeko eta genioz ta aserrez Iruña utzi eta Baztan aldera doa, Zumalakarregi bere atzetik eta Elio jeneral karlista Belate itxarozen. Espoz y Mina  azeri zaharra izanez Belatetik ezkerretarago dagoen menditik Larremiar eta Zazpi-iturrieta lepoetatik igarotzen iritsi zen Baztanera. Elizondo sitiatzen zuten karlistak bere kañonak artu eta ondoko mendietan gordetu zuten.

General liberalak Elizondon sartu bezain laster, bere lehenengo lana izan zena Sagastibeltza general karlista kerabili izan zituen kañon piezak harrapatzea izan zen eta ongi aski zekien Lekauzen inguruan egongo zirela ezkutatuak. (argazkian artillero karlista bat)

1935lo Martxoaren 14an, Espoz y Mina Lekautzera igo eta ea non ezkutatuta zeuden kañon pieza hoiek hasi zen galdezka (lehenik erdaraz ta gero euskaraz euskalduna bai zen), Lekauztarrek ez zuten ezer erran, muttu gelditu ziren, honek ez zion ezer gustatu generalari eta alkatea eta bertze sei herritar  plazan hil zitun ( bere hil zorian bakarrik 3 zirela eerran zun). Honek ere ez zitun lekauztarrei mingaina atera eta haserre bizian agindu zun herri  guztia erretzea , herria sugarren menpe kiskalita gelditu zen, eliza eta hiru etxe ezik Xaharrea, Lartxea eta Ortiborra hain zuzen. Minak bere izena betiko zikindu zuen gogorkeri orrekin. (gero ere, Cabrera general karlistare ama fusilatu zun).

Ekainan Zumalakarregi Bilbon zauritua izanen da eta egun batzuk gerora, 24an Zegaman hilko da.

Heriotza honen ostean, liberalak pixkanaka-pixkanaka gerran iniziatiba hartzen hasi ziren, baina ezin izan zuten gerrilla karlista menperatu. Gauzak horrela, gerra amaitzeko formulak bilatzen hasi ziren batez ere herrialdeetako handikiak, Baionan bilduta. Hauek Muñagorriren bandera eta leloa (Bakea eta foruak )bultzatu zuten. Militarki eraginik izan ez bazuen ere, eragin handia izango zuen gero, 1839an Rafael Maroto eta  Esparteroren arteko Bergarako besarkadaren testuan. Bertan, militar karlisten graduak mantentzen ziren baina foruak ez ziren erabat berresten, ordea, euskaldunek beren foruak mantentzeko eskubidea, hautsi egin ziren eta euskal karlistak traizionatuak izan ziren estatuarengatik zeinak foruak ezabatzeaz gain, jende ugari gartzeleratu zuen.

Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabako foruen murrizketa izan zen. 1841ko lege batek, halaber, Nafarroako foruak desegin zituen, autonomia handia izaten jarraitu bazuen ere.

BIGARREN GERRA KARLISTA 1846-1849

Bigarren altxaera karlista, Baztanen eta Euskalherrian ez zen sumatu zeren gertuegi zegoenez gerraren esperientzia, euskaldunak ez ziren  altzatu. Altxamendua Kataluñan indarra izan zun eta bigarren gerra karlista bezala ezaguzen da, guretzat berriz, bigarrena hirugarrena zanen da.

HIRUGARREN GERRA KARLISTA 1872-1876

Hirugarren Gerra Karlista 1872ko apirilean hasi zen, Karlos VII.ak (argazkian) Espainiako koroa eskuratzeko zuen eskubidea aldarrikatu zuenean.Don Karlos hau, karlisten erregegairik ospetsua eta maitatuena izan zen, zeren karlistekmila milaka argazki atera zuten bere irudiarekin eta ohikoa bihurtu zen euskal baserrietako sukaldetan, ama birginaren estanparen alboan, seguraski.

1873ko urtarrilean Karlistek Araba, Bizkaia, Gipuzkoa,Nafarroa eta Katalunian erasoa jo zuten gerrillen taktikaren bidez. Euskal lurraldeak karlisten esku geratu ziren, hiriburuak izan ezik. Une berean, gorteek Errepublika aldarrikatu zuten eta Karlos VII.aren jarraitzaileei bultzada ideologikoa eman zieten ( lehenengo errepublikak estatu laikoa izan zan eta euskaldunek katolikoak izanez tradizionalismoan murgildu ziren).

Dena ongi doanean karlisteentza (hegoeuskalherriko lau probintzietan gobernatzen dute) 1873ko Uztailaren 16an, Karlos VII.na Zugarramurditik sartzen da bigarren aldiz ( 1872an Beratik sartu zen lehen aldiz baino frantziara bueltatuz) eta Baztan igarotzean, baztandarren harrera sutsua jasozen du eta Atxurira  (peña plata, Baztan eta Etxalar tartean) igotzen da, han bai daude karlisten kuartela eta Nafarroako iparraldea handik kontrolatzen dute.

Gerra honta ere Baztan ere garrantzi haundia izan zun muga hondoan zegolakoz eta hasieratik karlisten mempe egon zen, eta karlisten mugimendua asko sumatu zen,baita ere inguruan, bidasoa aldean Endarlatzan, Santa Kruz apaiza karlista ospetsua ibiltzen da, (argazkian bere gerrilar taldea) honek arazoak izango ditu bere karlista kidekin bere sarrakiegatik eta 1873ko udan erbesteratuko dute

1874 frentea estankatzen da eta 1875 errepublikaren porrota ostean monarkia ezarriko da berriz espainian Alfontso XII.a tronuan exertzen da eta hemendik aurrera pixkanak pixkanak gauzak gaizki joanen zaio karlistei eta ia ia hirugarren gerra karlista arestian komentatu dugun Atxuri mendiako (Etxalar-Baztan) batailan akitzen da zeren zazpi horduz borrokatu ondoren karlistak ihes egiten dute eta liberalak zonalde guztien jaun ta jabe izanen dira, Alfontsinoen generala Miguel Martinez Campos izan zen eta denborarekin Alfontso XII.nak Baztango markesaren titulua emanen dio hain zuzen batalla honengatik. Aspaldi irakurri nuen Lander Santa Mariaren artikulo bat, badela Arjentinan tipo bat honen deszendientia dela eta Baztango markesaren tituloa berreskuratu edo erabili nahi duela.

Bertzaldetik batalla honen ondorioz Don Karlos VII.nak "ausarta, elegante eta dotorena" iparraldera jo zun eta "volvere" erranez muga pastu zuen.

Berak ez da berriro bueltatuko, baino urte dezente bazuk geroxago baztanera bueltatuko dira karlistak (tradizionalistak, fatxa-fatxak) 1936an, reketeen itxuran eta odola ekarriko dute berriro, baina hori bertze historioa da.

Uda hontan, laugarren aldiz Aranzadi Zientzia Elkartekoak, indusketa arkeologikoekin  segitu dute eta joan den urtean erdi Aroko gazteluaren harresia aztertzen ibili bai ziren, aurten, berriz, barnealdean aritu dira Aranzadikoak, gauz interesgarriak agertuz. Egunerokoan XIV eta XV. mendeen artean erabili ziren hainbat objektu topatu dituzte: animalia batzuen hezur arrastoak, ontzi eta bertzelako tresnak, ezpata bat, gezi punteen arrastoak eta urrezko txanpoin bat ere. Negu hontan, aurkitutako gauzak laborategian aztertu, sailkatu... ondoren hurrengo urtian bueltatuko dira Amaiurrera lanak segitzeko asmoarekin.

Abuztuko egun goxo batian, Bozatetik, bide zaharretik Amaiurrera joan ginen indusketak espreski ikustera eta sorpresa haundia eta ona eman ginen han aurkitutakoaz, zeren argi eta idei garbi bat inten ahal zara nolakoa izan zen gaztelua, ondareak ikusten, baita ere sorpresa. jendea pentsatzen zuen baino haundiagoa zelakoz (gaztelua, gaztelua) zeren betidanik entzun dut, haundia ez zela izango, akaso dorretxe bat, harrizko etsi bat inguratzen ( jendea monolitoa okupatzen duen lur eremu horretan bakarrik zegola pentsatzen zun edu genun) baina gaztelua hor zegoen, lur azpian, lur zati dexente batean zabaltzen zen, eta bai, dorretxe bat,  gazteluetako dorretxea torre de homenaje deitzen dena  eta etsi batez inguratua baina harretsi bat, dorrekin (argazkian dorre baten ondareak, eta indusketen argazki gehigo ikusteko, baztango haizegoaren picasa albunean) ta guzti, sei uste da bazirela eta gero kubo berriak gehituz urtez urte...Baina hortaz, (nolakoa zen, nola eta noiz joan zitzaion zatiak gehituaz, noiztik dokumentuta azaltzen da eta abar...) jakiteko , Iñaki Sagredoren azken liburuan "El castillo de Amauir a traves de la historia de Navarra" argi ta garbi eta  arras ondo dena azaltzen da.

Pamielak argitaratutako liburu honek, Nafarroako konkistaren ikuspegi ezberdina eskaintzen digu, 1522ko Amaiurko bataila gertakizun nagusiaz baliatuz. Obrak Goi Erdi Arotik XIX. mendean gaztelua desagertu bitarte izandako gertakizun nabarmenenak biltzen ditu, baita monolitoa eraikitzea eta ondoren XXI. mendean egindako berreskuratze arkeologikoa ere.

Alde batetik indusketak nola joan dira, agertutako ondaren bidez nolako izanen zen, zer agertu diren..kontatzen digu ( argazkia, El castillo de Amaiur liburutik eskaneatua).Nola 1516an "kubo nagusia2izeneko zatia gehitu zen, 1517an "kubo berria" eta azkenian gaztelaniarrek erreforzatu zuten.

Bertze zati bat historian murgiltzen digu, Nafarroko historian, Gaztelu beltzatik abiatuz. Gazteluaren lehenego aipamena 1192 daukagu, tenente bezala Orizko Gartzia agertzen da. Amaiurren (dokumentutan Mayer edo Maya bezala agertzen da) peajea ordaindu behar zen, hau da, merkantzien krontrol iten zen, erresuman zer sartzen zen eta zer ateratzen zen kontua eramaten zen (tabla), Amaiurko gaztelutik peaje hori kontrolatzen zen. Liburuan baita ere gazteluko alkaide edo tenenten zerrenda guzia aurkitzen da eta baita Nafarroko konkista nola izan zen argi eta ulertzeko errex azaltzen da. Zati hontan arras interesgarria iruditu zaidana eta nabarmendu nahi dudana, konkista ondoko kronologia  (zeren azkenia urte hoietan gazteluarekin gertatutakoa ulertu eta jakin izan dut).

1512ko Uztailaren 21a, Gaztelaniako ejerzitoa Albako dukearen eskutik Nafarroan sartzen daSakanatik barna.

Uztailaren  24an Iruña kapitulatzen du eta Nafarroko kortea Ortezera pasten da.

1512ko Urriaren 18an Erresuma berreskuratzeko lehenego saio izanen da, Naparrak gaztelua berreskuratzen dute,

Azaroaren 1an Amaiurren dagoen Napar ejerzitoaren zati bat, Iruña berreskuratzeko asedioan laguntzeko abiatzen da, ejerzito horren buruzagia Ezpeletako Juan izanez.

Azaroaren 30an neguagatik Iruñako asedioa utzi eta atzera iten dute naparrek. Amaiurren Ezpeletako Xelen aurkitzen da eta gaztelaniarren asedioa eusten saiatuko da.

Abenduaren 19an Amaiurko gaztelua errenditzen da eta Fernando Katolikoak Anton Alguacil izeneko gaztelaniarra tenente bezala jartzen du gazteluan.

1516 Berreskuratzeko bigarren saiakera, baina Nafarroko Pedro mariskala preso artzen dute. Urrengo urteetan 1517-1520, gaztelaniarrek obrak eginen dute gotorlekua gogortzeko, jakinez naparrek saiatuko direla erresuma berreskuratzen eta Amauieko gaztelua garranzitsua izanen da naparrek gelditzeko.

(marrazkia Juan Luis Landarena da eta Berriako Nora aldizkaritik eskaneatua dago). 1521ko Maiatzaren 10an Naparrak berreskuratzeko hirugarren saiakera iten dute. Iruña askatzen dute eta gaztelaniarrek ihes egiñez alde egiten dute.

Ekainaren 30an Noaingo batalla izanen da eta Naparrak galdu ondoren iparralderako bidea artuko dute.

1521ko Irailaren 29an Napar tropak Amaiurko gaztelua asdiatzen dute.

Urriaren 3an Gaztelaniarrek errenditzen dira. Naparrek Baztan-Bidasoa berreskuratuko dute Nafar erresumarako (Hondarrabiako gaotorlekua barne)

1522ko Uztailaren 15an Gaztelaniarrek gateluaren aurrian akanpatzen dute.

Uztailaren 19an Mina bat jarri ondoren zulo bat erekitzen dute.

Uztailaren 20an gaztelua gaztelaniarren esku geratuko da.

Abuztuaren 12an minak batzuk jartzen dute gaztelua suntsitzeko ideiarekin eta alde iten dute.

Gaztelua ez zen benetan suntsitua izan zeren 1536ko Abuztuaren 11an bertze saiakera bat izanen da Naparrengandik.

1582an lapurtu eta saltzen da gazteluko harria eta Amaiurko eliza berria egiteko erabiltzen da.

1617 an gaztelua suntsitua dagoenez harria saltzen da.

1641an espainolak gelditzen diren gazteluaren ondareak suntsituko dute.

1922ko Ekainaren 30an monumentua inaguratzen da. Monolitoa Martin Zabaleta Berroetarra egin zun eta harria Almandozko  marmol zuria zen, eta altura 7,75 metro zituen.

1931ko Abuztuaren 26an dinamitaz lehertuko dute monolitoa, ez zuen iñork erreibindikatuko baiño zihurraski Nafarroko eskuintzaleak izan ziren.

1975an komisio bat sortzen da oroitagarria berriro berreraikitzeko, Nafarroko diputazio foralatik baimena eta subentzioa lortuz.

1982an oroitagarria berriro altxatuko da Amaiurko herri osoa inplikatuz, oritagarri berri honentzan, atentatuaren ondoren gelditu eta erabiltzen ahal ziren harriak berreskuratu ziren.

Honegatik eta bertze gauz anitzagatik liburua arras interesgarria da eta gainera Amaiur eta Baztani buruz  bitxikeri asko aurkitzen ahal da eta indusketa segituko direnez berri gehiago jakiteko pres itxarotzen egonen gara.

Betiko argia .