Otsaila, Baradiaranek eta bertze batzuk errana, Otsaila "otsoen hilabeta" eran nahi du edo hortik datorrela, eta nik aspaldi aspaldi komentatzen nuenean gure amatxirekin hilabeten esanaiak, berak erraten zidan, baiez, Uztailak uzta biltzen den hilabeta, ekaina, eguzkiarena (eki), Iraila iratza moztu eta metetan paratzen zen ilabetea... baiana Otsaila erraten zuen ezez, garai batean otsoak hilabete guztietan zeudela eta Otsaila "otsa" (asotsa)ren hilabeta zela. Gure amatxik Zigan sortu, bizi eta Elizondo hil, ez  zen Baztandik atera (beno bai denboraldi bat Baigorrin bizi izan ziren), gure amatxik ez zen ez etnologoa ezta seguraski ez zen aita Barandiarain bezalako jakintsua, bainoa bere "teoria" hortan, nire ustez, pixket arrazoia zeukan

.

Otsaila, festa-egunez beteta dago edo zegoen garai batean; kandelaria, San Blas, Santa Agueda bezpera, orakunde, gizakunde, emakunde eta nola ez iñautiak. Festa hauetako batzuk zerikusia daukate zaratekin edo otsarekin,eta denak lurra edo naturaren zikloarekin. Orain dela Hilabete terdi bat ospatu dugula neguko solstizioaren besta, neguaren bukaeraren hasiera da., egun hortatik (kristauentzat Jesus jaio zen eguna) aurrera eguzkiak pixkanaka-pixkanaka minutuak irabazten dio iluntasunari, baina negua oraindikan gogorra eta luze (aurten bezala) da eta Udaberria ez da iristen, esnatu eta irizarri beharko da ama naturari?, lagunduko diogu esnatzera?...

Otsailako lehenego festa eguna Kandelaria izan da, argizariak eta argizolak bedeinkatzen dira ,argiaren eguna, gure arbasoentzat beharrezkoa zena nahiz eta udaberritik urbil egon oraindikan argia behar zuten, etxerako, berotzeko...

Baita ere, Luistxo Fernandez-ek Sustatun  bere (gaztelerazko blogean)kontatzen duen bezala:

- Egun honta (otsailak 1) Hartza bere lozorrotik esnatu, leizetik burua atera eta zerura begiratzen du, Ilargi eta izarrak begiratuta erabakitzen du neguari gutxi geratzen zaion, eta beraz, leizetik atera eta inauteriei hasiera emango dien, ala, oraindik denbora duen lo jarraitzeko eta beraz zulora itzuliko ote den. Europako kultura tradizizionalean Hartza da kandelaria eguneko iragarpen horiek egiten dituena, baina Estatu Batuetan marmotaren eguna da. (denek ikusi dugun pelikula "marmotaren eguna", Bil Murray antzestutakoa.)

Gero san Blas izan dugu bere opilekin eta 4an, Santa ageda bezpera, (Santa Aguedan Txula eta zingerra) makilan eskuan eta etxez etxez kanta. Festa hau Baztanen gutxi ospatzen da, Elizondon, Baztango ikastolaren eskuz (urte asko daramate), haurrak ezagutzen dute ohitura zahar hau eta bertze herritan herriko eskolengandik. Festa hau erlijio kristaua jabetu baino lehen, bere jatorria edo esanahia, arestian komentatu duguna zen, makilekin lurran jo ta jo ea esnatzen den intentzioarekin eta udaberria laister iris dezala zen, gero kristautasuna besta asimilatu eta ama lurrarentzat abesten ziren kantak, Catanian eta III mendean bizi eta titiak moztu zioten martirrari eskeini ziren

Iñauteriak baino lehen, Baztanen berze besta zaratasuak dugu, behipin Errazun eta  Arizkun (urte batzuk daramete ia) gizakundea berreskuratu zutela, bi herri hauek batera ospatzen dute. aurten Otsaila 7 an izan da.         

       Gizakundea Errazun argazkia www.ttipi-ttapa.nirudia.com fotoblogatik artuta dago

Arizkunen mozorrotu,ondotik sagardantza desberdiñak dantzatu karriketan barna eta Errazuko bidea hartu zuten ttunttuneroak, mozorro txuriek, beltzek...Erratzun herri barna etxez etxe ibili ondoren , plazan Jantzilo epaitu zuten eta azkenean urtero bezala erre zioten.

Gizakundearen parekoa Emakundea daukago  nik behipin eztakit "ofizialki" ospatu den baina bai andre eta neska kuadrila batzuk biltzen direla eta bere afaria iten dutela.

Akitzeko triolojia hau, iñauteak baino lehen , denen besta eta denborarekin haurren besta bihurtu dena dago Orakundea. , kalejira, jokoak, bazkaria eta arratsaldean oilarra arrapatzera, ezpata arraro hoiekin (musulmanen cimitarra bezalakoak) xingola eta zintaz hornituta, txuri , gorri eta berdez gehien bat. (zenbat ezpata autxi dugun borrokatzen, ikatolakoek eta konzentrazionekoen aurka) eta  eguna akitzeko , guk zinea genun baina gaur egun musika dute. Ez da kuriosoa orakundean garrantzi haundia duena, oilarrra izatea, kultur guztietan oilarra eguzkiaren sinboloa  izan da ,eguzkiarekin oilarra kanta asten delako eta aintzinetik pentsatzen zen Oilarra zela eguzkiari esnatzen ziola eta oilarrarik gabe ez zegola egunarik, (besta honen jatorria ere lurraren zikloarekin ere parekatua dago).

Orakunde ondoren, urrengo Astelehen eta Asteartea Inauteriak izango dira, otsez beteta, espiritu txarrak uxatu behar dira... hortarako mozorrotu (espirituak ez ezagutzeko) zarata sortu, joarekin,,,Bai, bai joareak eta hori ezagunenak Itiuren, Zubieta eta Aurtizko joaldunak dira eta bai bere iñauteak ez dira beti Otsailan, batzutan Urtarrilan dira (Urtarrilako azken Igandearen ondoren ) baino hau bertze kontu bat da, haurreratuak izan ziren eta ohitura hori segitzen dute. Euskal Herriko herri askotan iñauteak lehenago dira, hau da, bazelakoz garai bat (denboran ez oso urrun) iñauteako festa paganoa eta ongi ikusiak ez zirela eta ospatzeko baimena eskatu behar zen autoritateari, baimena bidaltzen zen eta bidali bezain pronto herrian ospatzen zuten porsiaka, baimena ezekoa baldin ba zen, hori egiten zen herri askotan festa eguna aurreratzea eta gaur egun ere, eguna aldatu da herri askotan, aurten Elizondon bezala Astearteko egunan ia iñor ateratzen zelako, gazteria eta jende asko herritik kampo lan egiten bai du  eta ez delakoz leku haietan jai egunik ematen. Bertze Heri askotan beti bezala segituko du , adibidez Arizkun bezala bere harza (arestian komentatutakoa hartzarena) eta hartzarzainarekin...

Arizkugo iñauteriko hartza. argazki hau eta orakundekoa kazeta web horriadetik artuta daude

Seguraski ez dela urtean zehar Otsaila bezalako hilabete bat hainbertze bestekin eta denak aspaldiko bizizarekin lotutak (gizakian beti ibili da lurrarekin eskutik artuta) gero Martxoa edo  Apirilan Udaberiaren iristea ospatuko dugu bainio besta hori kristatatsuna arras bereganatu zun eta jai alaia (Erroma garaiako data hoietan udaberriko besta alaitsuak ospatzen ziren) zirenak jai triste bazutan bihurtu zuen erranez egun hoietan Kristo hil zela eta hirugarren egunean berpiztu zela eta berpizte hori ospatzen da, aste sainduan, kurioso da erromatarrek ere berpiztea ospatzen zutela , lurraren berpiztea, negu luze baten ondoren, natura berpizten da, ostoak ateratzen dira, loreak, animaliak...

 Otsaila 1.  Amaiur.

 1512-2012 Nafarroa bizirik ekimenaren aurkezpena izan da Amaiurko herrian, ekimen hau, Nafarroa estatu independiente bat zela eta 1512 gaztelak inbaditu eta konkistatu izan zuela Nafarroa ezagutu eta zabaldu nahi du eta 2012an ez dagola  zer ospatzea. Gezurretan oinarritutako bertsioak zabaldu badira ere, 1512koa ez zen Nafarroak nahita bilatutako inkorporazioa, ezta ituna ere, konkista baizik. 1512koa eraso bortitza izan zen, gerla eta heriotza aunitz erakarri zituena. Ez dago, beraz, zer txalo  

Goiz goizetik atera giñen, Iruñako lagun batzuk etorri bai ziren eta Arizkundik atera Urtsuako jauregiko bidea artu ,eta menditik Amaiurrera joan ginen, iritsi bezain pronto konturatu ginen, defensazaile ezezagunaren omenez, Pello Iraitzozek egindako menirran, "dios patria cristo rey" patuta zegoela eta mindu zigun eta gaztelura iristean eta bertze pintadak ikusterakoan baita ere aserreratu, jende gutti zegoen oraindik eta jende haien artian   Julian Rekalde Amaiurko alkate juradoa zegoen pintada hoiek garbitu nahi eta sahiatzen, guk tenore hartan  pentsatzen genun denbora zeramatela egiñak baino   erratian  bartgaun egiñak izan direla ,orduan ulertu genuen, egun hontarako espezialki egiñak zirela, izorratzeko eta probokatzeko. (erraten dute, orain dela hilabete batzuk. Donozteben islamaren aurka agertutako  pintaden egile berberak izango direla).

Jendea iristen ziren bitartean harritzen ziren baita ere birau edo hijoputas batzuk entzuten ziren baina pixkanaka pixkanaka , gero eta jende gehio, giro ederrarekin, denak ezagunak, ikurrak airean...Lore eskaintzan ia iñork ez zen oroitzen pintadaz. Egia errateko han  sentitzen dena (nik behipin)  edo errepresentatzen duena , monolito baino haundiago da, azkenian monolitoa harri batzuk dira eta han dagoen mendi kaxko hori, bere haizea, usaina, eta han gertatutakoa da bene benetan gurea eta hori ez dago pintadarik  ezta sprairik , zikindu, izorratu ezta apurtu ahal duenik. (eskuineko zutabean ,bigarren bideoan "nafarroan" pintadak ikus daiteke).

Hamaikatarako jendez bete zen ,mila inguru , (kotxeak Arizkungo Ordoki auzoan utzi izan behar zuten batzuk ta). Amaiurko alkate oiak, Miguel Mari Ariztia ongi etorria eta defenditu zutenen orizapena egin ondoren aurreskua dantzatu eta lore sorta eskeine zen eta hori akituta ttipi-ttapa giro ederrean herriko plazara jeitxi zen,1512-2012 Nafarroa bizirik ekimena aurkeztera. Herriko plaza txikia gelditu zen, hasteko Petti abeslari beratarrak Lauxetaren  "Amaiurko gaztelu betza " poemen kanta abestu zuen eta Bittor Elizagoien eta Manolo Arozarena bertsolariek bertsoa ederrak bota ondoren politikoak igo ziren, ekimena atxikitu diren udaletxeen ordekariak  oltza gaiñetik hitz egin zuten zergatik atxikitu ziren komentatzera. Lizarraldeko Villatuertako alkatea (hau izan zen atxikitu zen lehenengo udaletxea) , Baztango alkatesa, Gernikakoa, Baxe Nabarrako Lekunberriko alkatea Pascal Ourthiangue, honek bere euskara goxo horrekin, historia eta gaurkotasuna parekatuz solastu zun, nola orain bela 500 Fernando Katolikoaren armada Nafarroan sartu zela  Donibane Garazi eta aratago ere eta nola Ainhize- Mongelos herria gaztelaniarrek erre zuten, urte batzuk geroxago Labriteko Enrike Zangotzarrak  Ultrapuertoak izeneko lurralde horiek berreskuratu eta Naparra ttipi hori urtez segitu zuen libre eta independientea, Frantziako  errevoluzioiartio bere politika centralistan sartu zion gauregun arte  eta Ahinize-Mongelosen herri txiki hortan gaur egun euskal gudariak segitzen dute euskal herriaren interesak babesten, herri hortan dagolako orain epaitzen ari diren Laborantza gambararen bulegoak (txalo zaparrada batekin akitu zuen) . Baita ere hitz egin zuen Nabarraldeko idazkaria Gaizka Aranguren erranez Euskal herriko 50 udaletze atxikitu direla ekimenari  eta ekimenaren partaide den Mikel Lizaso komentatu zuen 2012 ez dagola ezer ospatzeko, indarkeriaz saru zuten nafarroa ,ez zen egon inkorporazio  aske bat baizik konkista gogor baten ondorioz eta hori ezagutzeko lan egin behar da jende asko siñesten duelako gezurrezko bersio ofiziala, erraten duna, erreinu lagun hoiek elkartu eta Espaina sortu zutela (espainako armarria).

Besta, txistularekin, gaiteroak eta  larraindantza batekin akitu zen. Benetan festa egun ederra izan zen eta hasi baldin bazuen sentimendu gazi horrekin (pintadagatik)  bazkalostean sentimendu gozo batekin bueltatu giñen Amaiurtik.

Eskerrak eman nahi dut Ricardo Arzari argazkiak uzteagatik, nereak, eztakit ze hostia in nuen kamaratik desagertzeko (argazki politak baziren fotoblogarentzako) eta ea Filipek (baztan informatika) lortzen du berreskuratzea.

Beitin dagon bideoan monolitoaren inguruan goizeko ongi etorriaren irudiak ikusten ahal dira eta Unamaren haize abestia enzun.

Ilbeltzaren 17an San Anton eguna ospatu da Elizondo eta  asotiz hori erraten duena "Sasoian sasoiko, San Antonez ospelak belarriko" eztakit bete den ia ke ta gaur egun goxoa eta epela izan den. (beno gaur arte bai otza in dugula eta norbatei bai aterako zitzaion ospelak)

Gaur seguraski ez da lehen bezala biziko festa egun hau, ziur nago baserritarrak eta nekazariak  gaur goizean ez dietela etxaldeko aberei bazka bikoitza eman aspaldi egiten zen bezala, gaur bere jai eguna bai da eta, ez diete eman, apenas badelako etxaldetan lan egiten duten animaliak (traktoriak,empakatadorak...baizik) eta gaur ospatzen dena da San Anton, lanerako erabiltzen diren abereen nausie eta zaintzailea, eta sanantonen, abereen bakantze eguna da eta aspaldi aspaldi herritarrek joaten ziren aberekin elizara eta mezaostean abereak bedeikatzen zituzten gaixotasunik babesteko urte osorako. Eztakit nola iritsi den Egipton, VI.mendean bizi zen Anton izeneko gizaseme bat basamortura predikatzera joan zena, santua bihurtu eta denborarekin  animalien zaintzailea bihurtu, beno batzuk erraten dute erdiaroan, francian San Antonio omenezko monastegi batean izan zirela lehenengoak zerriak ekoizten  edo ezitzen. Gizakiak neilitotik erabiltzen ditu animaliak eta ziur nago, gure arbasoen " basajaun" moduko, abere zaintzailearen ordez erdiaroko tenore batean , (festa guztiak  bezalak) kristanizatuko zuten eta bere egutegian agertzen zen saintua patuko zuten (baitare gautz iduritsua gertatuko da 0tsailan Santa Aguedarekin)

Aspaldiko gautzak gibelean utziz, gaurko eguna azken urtekoa bezala izanda, baserritarrak eta herritar batzuk mezara joango ziren eta mezatik plazara, zozketara (zozketan ateratzen den dirua ,Joakin Iriarte zaharetxerako da eta erraten dute  horrela daramala izanez eun urte baino gehiagotik, egin zenetik). Zozketa hasi baino lehen, giroa berotzen egon dira Jon Barberena eta Jon Elizetxe bertsolari baztandarrak, bertso gehienak baserritarrez, nekazariz eta animaliz buruz izan dira eta haietako batean, plazan tripazale asko gehiago bazela bertsozalez baino komentatu dute eta egia zen plazako ezkerraldea jendez beteta zegoen baztanzopak zain (dohainik, udaletxeak emandak), baita ere, hauek ordainduz Taloak baziren  (nola ez gaurko festa bat talorik eta taloak erosteko lerro luze hori gabe).Tripa bete eta zinzarria busti ondoren zozketa hasi da.

Baztanzopak prestatzen eta baztanzopak dastatzen

Zozketatu dena beti bezala izan da, beno beti bezala ez, txikiak ginenean ez zen aratze bat lehenengo saria izaten baizik behi bat eta goizetik Elizondoko karriketatik paseatzen zuten errapiak erratu gabe, gaur egun berriz aratzea ez dute kamiotik jeisten. Lehenego saria bi aldiz zozketatatu ondoren (ateratako lehenego zenbakia ez bai zen saldu) sariak horrela geratu dira.

1.ARATZEA 9130

2.TXERRI EDERRA 7759

3.BI BILDOTS 11396

MAGRA EDERRA 11866

 Egun honetako gauz pertsonalekin akituko dut post hau erranez  orain dela 12 urte nire izeba bati tokatu zizaion (orduan beia) lehenengo saria eta egun berberean saldu zun, diru mordo bat ateraz eta bertze gauza asko oroitzen naizela, txikitan urte batean igo ziguten zozketako zenbakiak ateratzeko eta akitu genuenean haur bakoitzari 100 pezetako billetea eman ziguten, hori bai izan zela diru mordoa.

Atso feriako arratsalde gauetik idazten dut eta ferie hauek  ikusi ahal da azken urtetakoak bezala izan direla, hau da,  jende gutti ( bazen mordoxka, baino ia ez da 80-90 urte hoiek bezalakoak kaleak betetak zeudela ezin pasatu) postuak ere errango nuke guttiago zirela,

Irakurri gehiago »

Ongiteorriak euskal ardi kampamentura, hori zen jartzen zuena Elizondoko merkatu plazako sarreran, gaur "ardi kanpoan" bihurtuta. Ameriketan arzai egon ziren "arzaiaren eguna" ospatu da Elizondon. Ardi kanpoan, ardiak eta bildotxak, zaldiak eta cawboiak, astoak kutxaz eta laneko tresnez kargatuta, tipi bat, erabiltzen zuten gurdien bi modelo desberdiñak eta arzaiak zeuden, benetako arzaiak , zapireun edo horrela bildu dira ,bazkaldu eta bere aspaldiko gauzez hitz egin izango dute.

Ohietako bat, nire osaba Antonio da, honek azkenetakoak izango zen1980 joana. 20 urte zeukan eta Elbeteako zapatilleran lan egiten zuen, zapatillera itxi, novia hemen utzi eta hala Ameriketara, "non lan? nik, harat joan" zerbait horrela pensatuko zuen. Azkenetakoa izan zenez ez zuen dirurik egin, baina bidalzen zuen sosekin aitatxi eta amatxi bizi, familiko etxea kompondu eta nere amaren haizpa txikiari pisuaa erosi zuten, lehenago joan zirenak ekarzen zuten diruarekin etxe berria egin eta errentatik bizitzen zutela beti entzun dut.

Oroitzen nahiz joan zenetik, hiru urtetara hilabete bat pasazera etorri zela, nik hamaika urte izango nitun eta etxera bueltatu zena ez zen nire osaba, etorri zena, pelikuletako benetako "vaquero" bat zen, alkandora karratuduna, kamperak, kristonezko larruzko gerrikoa, burdinezko arrano batekin eta ederrena benetako sombrero bakeroa. Baita ere Aznar bezalako azentu bat ekarri zuen. Denborarekin jakin nun itxura horrekin etorri zela neri harritzeko eta benetan harrituta utzi zidan urte batzuetan egon nintzelako telebistan jartzen zuten "oesteko" pelikulak arreta haundiarekin ikusten ea non agerzen zen nire osaba indioak hilzen.

Lau urte gehiago egon zen, sosak bidaltzen eta Lekauzko neskarekin bere arremana kartaz eramaten, nekatua eta lehen bezala ez zela erranez bueltatu zen, euskaldun gutxi ziren ia arzai lanetan, garai hoitan arzain batzuk, arzantza utzi eta esnetegietan edo lorezain bezala lan egita nahiago zuten, haien postuak Peru-tik etorritako gazteak betetzen zuten. Aldi hontan, itxura normalago batekin etorri zen, amerikako arzain itxurarekin alkandora karratuduna, bakeroak, larruzko gerrikoa arranoarekin eta txano bezala bisera bat, bisera hori (neretzat bat ekarri zidan) bi bandera zeharkatuta zeukan, bat Estatu batuetako bandera eta bertzea gure ikurriña zen, bi hurte gehiago segitu zuen eramaten bisera hori, egun batean kendu eta zuen gehiago patu, gaur artio. "Ardi kanpoan" ikusi diot bi banderako bisera patuta, berarekin solas egin dut, eta nik deus erran gabe, kontatu dit nola lo egiten zuten, nola janaria prestatzen zuten, egun libretan zer egiten zuten, nola denak euskaldunak ziren ez fransak ez espainolak, euskaldunak...kontuatu didanarekin eta bere begietan ikusi dudanarekin jakin dut urte hoiek gogorrak, latzak, bakartiak izan arren oroizapen onak ekartzen diola eta pozik ikusi diot han zeuden bertze arzai bezalakxe.

Iluntzean arzai izandako gehienei ardiei bezala autobusan sartu diete eta bakaoitzari bere ardibordara eraman. Horrela izan, edo ez bazan sardadila kalabazan.