Ekainan, eguzkiaren gaina, argiaren hilabetea, 23an San Juan bezpera ospatzen da herri askotan, Arizkunen bestak  direnik, ezkil jotzearekin asten dira, suak piztu, bakoitzak  bere etxe aurrian, zelaietako belar moztuarekin, (orain garaia dela belarra mozteko) eta suak saltatu, komenigarria denez, eta antzerki batekin amaiera ematen zaie, garai batean lastozko sorgin bat erretzen zen.

Festa honetan, ospatzen dena ez da saindua baizik eguzkiaren aroaren etorrera, hau da udako solstizioa. Urteko egunik luzeena eguzkiari eskeintzen zaio eta suak eguzkiaren ikurra bihurtuz gaua argitzen du, gau majikoa izanez.(argazkia erauzetarena da eta flickrretik artuta dago)

Gizakia gizakia zenetik eta orain dela gutti arte nekazaria izan denez, lurratik eta naturatik bizi izan da. Lurra ezagutu eta bere zikloak edo aroak betidanik ospatu du, neguko soltizioa (eguberriak), udaberria... kristautasuna iritsi zen arte.

Kristautasua  indartuz eta zabalduz joan zen bitartartean, jentil ohiturak (paganismoa) bereganatuz eta trasformatuz joan zen, eta mantentzen segitzen ziren ohiturak, diabruaren eta sorgiñen gauza zela, elizgizonek erraten hasi ziren. Azkenian gau  hau sorgin eta gaueko izakiekin nahastu da.

Sorginak (sortu eta egin hitzetik datorren hitza)  belarrak ezagutzen zituen emakumeak... eta bertze herritar batzuk kristauak izanez gain aintzinako ohiturak mantentzen zituzten eta eguzkiaren egun hontan, suaren inguruan, ondo jana ta ondoa edanda, gaur egungo larunbat gaua bezala ta sikotropiko ordez  ontto batzuk (mongiak adibidez) edo komentatzen dutenez akerraren putza usainduz, aluzinogenoa dela (hemen izango genun akerra eta deabruaren parekotasuna, deabruari ipurdia muxukatzen zutela eta abar...) eta gaur egungo objetibo berberakin seguraski, ligatzea, larru jotzea... baina askatasun haundiagorekin  akituko ziren festa hauek. (argazkia Lola Sarratearen "sorgiñak akelarrearen bidea" arte lana).  Festa edo topaketa hauek akelarreak deitu edo deitzen diogu Hitz hau Zugarramurdin gertatutakoaren ondorioa da, zeren Euskal Herriko bertze herri askotan egiten ziren eta bertze izenekin ezagutzen ziren bilgune hoiek, Fikozelaia (Saran), akerlanda, (Arteagan), Petralanda, (Diman)... Zugarramurdiren kasuan,  pentsatzekoa da garai batean ongi ikusita eta normala zela eta festa leku ireki batean egiten zela , zelai batean hau da akerren larrean eta denborarekin, arestian kontatu dugunez bezala, leku itxi eta ezkutu batean egin beharko zuten, bertze  kristau eta herritarren begietatik urrun eta lezetara joanak izanen ziren eta izena mantendu.

Akelarre hitza gaur egun artio iritsi zaigu sorgiñen bilkurari deitzeko bai erdaraz bai eskaraz, hau da zeren azken "auto de fe" haundia egin zena, Zugarramurdiko afera izenarekin ezagutu izan zelako.

Afera honek, 1608ko Irailan asten da, Valle Alvarado inkisidorea Zugarramurdira iristen denean, Urdazubiko abateak eta Zugarramurdiko jaunak egindako sorgin salaketa  bat aztertzera. Hauek komentatzen dute Sarako neska gazte batek  Maria Ximeldegi erraten zula sorgiña zela eta deabrua agertzen den bilkura batzutara joana dela eta bilkura zugarramurdiko leze bazutan egiten direla eta bera badakiela nortzuk joaten dira harat. Herritarrek kriston presioa jasanez, galdeketak, mendekuak...azkenik Inkisidoreak, han biltzen direla herritar batzuk, deabrua adoratzeko eta sexu orgiak egiteko , erraten duen informe bat egingo du. Honekin batera 205 emakume eta 67 gizon (Zugarrmurdi eta Baztangoak gehienak) salatzen ditu, haurrak,agureak... Salatu guzti hoietatik Zugarramurdiko 31 Logroñora eramango ditu eta epaituak izango dira 1610ko Azaroan.

Epaiketa artan Euskal herriko bertze "sorgin eta aztiak" epaitu ziren, 5.000 mila Nafarr erraten dute epaitu zirela, haien artean Bargotako apaiza Johanes, Bianako agure itsua, Endregoto, Berako sei emakume. Lesakako hamabi, Etxalarkoak, Igantziko, Urdazubikoak...

Auto de fe hartan berrogeitahamairu izan ziren zigortuak eta berrogeitahamahiru hoietatik hamaika sutean hiltzea, hamaika hoiek Zugarramurdiko taldekoak ziren, hortaz izena Zugarramurdiko afera. Hogeitahamaika Zugarramurditarretik bakarrik hamabi bizirik bueltatzen dira, zortzi gehigo hilko ziren presoindegian epaiketa itxarotzen, zortzi hauek errugabeak izendatuko dute.

Hortik aurrera zugarramurdi  eta sorgiñak betiko lotukodira eta sorginkeriaren herria eta erreferzia bihurtuko da. Zugarramurditarrek mendez mendez harrotasunarekin eraman duteeta ez dute iñoiz ahaztu bere  hogeitahamaika herritar hoiei gertatutakoa.  Aspaldin Zugarramurdin data hauetan San Joan gau ondoko larunbatan akelerre gaupasa iten zen, jende asko etortzen zela ta gaur egun sorginen eguna antolatzen da, merkatu ta sorgin feriakin, hitzaldiak, antzerkiak... dena sorginaren inguruan, baita ere omenzen dute epaiketa paratu zutenei .(aurtengo sorgina egunaren argazki batzuk)

Hil zituztenak

Sutean bizirik erretzea kondenatuak izan zirenak: 

Maria Arburua, 70 urtekoa, Maria Baztan Laborda 70 urtekoa ere, Graziana Xarra 66 urtekoa, Maria Etxaute 54 urtekoa, Domingo Subildegi 50 urtekoa eta Petri Juanjorena 36 urtekoa .

Presondegian hil zirenetakoak eta "errudunak" izan zirenei aurrekoekin batera bere gorpuak erre zituztenen izenak:

Juanes Etxegi 66 urtekoa, Maria Etxeleku 40 urtekoa, Estefania Petrisazena 37 urtekoa, Joanes Odia 68 urtekoa eta Maria Zozaia 80 urtekoa.

Hil zituzten guzti hauek, Maria Zozaia ezik, beti ukatu zuten sorgiñak eta aztiak zirela, eta ukapen hori izan zen hain zuzen sutan erretzeko kondena, gainerako auziperatu guztiei sorgiñak zirela aitortzeagatik bizia salbu izan zuten. (Maria Zozaia ezik, sorgiña zela aitortu baino erre zuten).

Handik urte batzutara, herio zigorrak siñatu zituen epailetako bat Alonso de Salazar y Frias epaiketarekin ados ez zegola Zugarranurdira eta Nafarroko eta Gipuzkuako bertze herritara bueltatu zen eta jende pila batekin hitz egin ondore, konklusio batera iritxi zen: Iñoiz ez zela gaueko hegaldirik izan, ezta zapo magikorik,ez eragindako ekaitzak, ez haur bahiturik... Akelarreak nekazal festak zirela eta jan, edan, kanta ta abesten aritzen ziren bilkura zela eta Euskal Herriko mendialdeko herritarrek oraindik kristautasunaren aurreko siñiskerietan siñisten jarraitzen zutela, siñiskeria hoiek kristau erlijioarekin nahasten zirela eta horrek ez zuela ezer ikusirik deabruarekin....

Erabilitako bibliografia

"Sorgiñak", Toti Martinez de Lezea, Erein 

 "Las brujas y su mundo"  Julio Caro Baroja, Alianza Editorial.

"Las brujas de Zugarramurdi y la inquisicion de Logroño" Los

Igande kanibal hontatik (kristoren gorputza har zazue eta abar...) eta Almandozko bestetako azken eguna denez, herri honetako egiazko bi gertakizun apaitu nahi genuke.

Lehenengu "pasaje historikoa", arras ezaguna da, gehienbat Almandozko gazteak 2005an Baztandar Biltzarrako, orgen sari nagusie irabazi ondoren, gertakizun honen antzezpenakin. (argazkia Xabier Landarena da "la taverna del fotografo"koa eta www.gourmet-image.com webhorritik hartuta dago)

Kontatzen denez garai hartako Spainako erregea Alfontso XIII.na, Iruñan zegoen eta han zegola egun batian txoferrakin kotxea hartu ta buelta bat ematera joan ziren Belate aldera, eta han zeudela beitien ikusten zen bailara arras pollite iruditu zizaion (egia erreteko gauz normala), hain berdea...nahi izan zula behitiago joan, sakondu, exploratu. Han zebilen biak, paisaja ikusten bapatean asto bat karreteran atra zizaiela, frenatzeko denborik ez eta kristoneko kolpia asto gixagoren kontra, kolpia animalikoa izan zen kotxea irauli egin zula. Hau Almandoz inguruan izan zen eta segiden Almadoztar batzuk urbildu ziren laguntzera eta kuxkuxatzera, zeren kotxe gutti pasatzen bai ziren, ta ikustean deus miñ artu zutenik ostatura eraman zieten, han iñor ez zien ezagutzen bi kampotar haie nahiz eta batek Spainako erregea zela erraten zun behin eta berriz. Astoaren jabia agertu zen, Libus baserrikoa zena eta aserre aitu ziren astua hil ziotela edo ez...orduan apeza sartu zen eta baietz erregea zela, zautzen ziola eta honek ongi ordainduko zuela astoa erran zuenean astoaren jabia ixildu zen.

Historioa hau gezurrezkoa edo "subrealista" dirudien arren egizkoa da eta dokumentatua dago zeren ostatuan zegoen norbaitek gertatutako guztia idatzita utzi zuen kontribuzioneko paper bateren atzeko aldian.

Bigarren gertakizun historikoa zaharragoa da eta baita ere mingotsagoa, Belateko batalla izenarekin ezagutzen den gertakaria ren ondokoak.

1512ko Azaroaren 30an Nafarroako erregen (Labrit edo Albret) ejerzitoa Napartarrez, bearnendarrez eta gasconez osatua Iruñako sitioa altxatzen dute (erreinua errekupertzeko lehenengo saikarera izan zen Gaztelania inbaditu zuenetik) eta Baionarantz abiatzen dira Belate-Baztan bidetik.

Alba dukearen ejerzitoa (gaztelaniarra eta Iruña ta Nafarroa  konkistatu zuen buruzagia) bere atzetik doaz, franko-napar ejerzitoa oso ahul dago eta Belate elurrez pastu beharko dute. Han eta kondizio hoietan gertatuko da Belateko batalla ezagutzen dena. Hasteko ez zen izan batallarik ez deus ( denborarekin gertatutakoa haundituko dute, ohorea, autsarkeria, battalla mitikoa...) dirudi ejertzitoaren retaguardia ezin zebila garraiatu sitioan erabilitako artilleria , ahulak, hotztuek, gosetuak.. bai zeuden, eta ikusterakuan bere atzetik zebilela gaztelaniarrak, kasu hontan Diego Lopez Ayalaren kapitainaren soldaduak, hau da Gipuzkuarrak ( ez ahaztu gutti gora behera 1200tik gipuzkoako lu Naparrek, hauei ikusita artilleria han utziko zuten eta alde egiñez. Gipuzkuarrek, kañonak beregatuko dute (urte askotan Gipuzkoako armarrian agertu diren kañonak dira) eta kristonezko batalla baten ondoren lortu zutela irabaztea eta artilleria harrapatu zutela kontatuko digute hortik aurrera.

Kontatzen dutena gezurra da eta ez dutena kontatzen egia da, zeren egun hortatik aurrera (abenduak 7)  Belateko eta Almandozko eskualdea kriston basakeriak pairatu zuen gipuzkuarren eskutik. Belateko monastegia sakeatua izan zen, lapurtua, expoliatua, Almandoztarrei ganadua lapurtu zieten eta balorezko gauzak ere eraman...gaur egun oraindik "historia ofiziala" erraten du, sakeoaren egileak "frantsak" izan zirela nahiz eta exkomunioia aurkeztu zun Obispoak hilabete batzuk geroago egileen aurka, Lopez de Ayala eta bere soldaduei.

Denetatik pasatu da Baztango ate hontatik eta gertakizun errealaz gain baita ere Alamandoz baudaka bertze motatako historioak, "leyenda urbana" izanarekin izendatzen ahal dugunak, zeren hori uste dut dela (kondaira urbanua) erraten dutena Almandozko arrobiatik atera direla Moskuko metroaren marmolezko arlauzak eta baita ere Kremliñako plaza gorria egiña dagola almandozko harriarekin. Beti entzun dena baina iñoiz egiaztatua izan dena.

Akitzeko erran garai batean, ez aspaldi Almandozeri erribera ttikia deitzen ziotela,. Gure amatxi Zigatarra genun eta askotan entzun diogu hori eta galdetzerakoan zergatik deitzen zioten hola Almandozeri, erraten zun Baztango herri erdaldunena zelakoz, euskaraz jakin arren erdaraz hitz egiten zutela, gehienbat neskak ziren eta berak erraten zun bezala "gehiago" izateko egiten zuten. Baina hori garai haietan (1920-1970 gutti gora behera) ere Elizondo gertatzen zen, Elizondoko "señoritoak" erdaraz hitz egiten zuten eta baserrikoak jausten zirenean haietaz irritzen ziren erdaraz ez bai zekiten. Eskerrak hori aldatu dela eta gaur egun ia ia euskaraz hitz egiten dugunak irritzen gara, oriaindikan hemengoa izan arren ez dakiena edo ez duena jakin nahi haietaz. 

Ekainaren 7 bertze urtiak bezala Baztan ikastolako besta ospatu da, Pilarreko frontoian giro ederrean, famili giroan, irakasleak, ikasleak, ikasle ohiak, gurasoak, ikasle ohien gurasoak... urte asko  dira festa polit hau ospatzen.

Baztan Ikastola  1970 urtean jaio edo sortu zuten. Garai haientan, Baztandar gehienentzat ama hizkuntza euskara izan harren, euskerak, egoera larrian zegoen. Hori ikusita zenbait guraso, Baztanen, ikastola baten beharra sentiti zuten. Baztandar haien artean, Pablo Eraso, Marcos Irigoien... zeuden ta segidan lanian patu ziren, paperak eskatzen, Hernaniko Ikastola ikusten,  haurrak eskolara joateko  zeukaten gurasoekin hitz egiten... eta horrela 1970ko Irailan Ikastola  patu zen martxan. 27 haurrekin Miserikordiako (zahar etxean) libre zegoen eta gustora utzitako gela batean eta Lekarozko neska gazte bat andereño bezala,  Mari Karmen Goñi gaur egun 39 urte geroxago segitzen duna.

Lehenego urte haietan, gela antolatzeko modua arras desberdiña zen: mahiarik gabe, lurrean exerita (honek zer erranak sortzen zituen herrian), liburu gabe, euskara abestiz eta txontxongiloz lantzen zen eta Larunbatetan ibilaldiak egiten ziren...Baita ere urte hasieran garai haietako "sekretak" pasatzen ziren irakaslearen fitxa egitera eta haurren kopuruatz galdetzera.

Hurrengo urtean bertze andereño bat etorriko da, Sokorro, bi talde izanez eta urtez urte ikasle kopurua haunditzen joan zen eta irakale gehiagoren beharra  zegoenez  Mª Jose Bertiz, Mª Lourdes Apeztegia (Marilu) eta Mª Paz Goñi sartu ziren. beranduxago 1978an lehenengo maixua agertuko da, Kepa Dendarieta , gaur  egun direktorea dena eta haurtengo bestan omendua izan dena (jubilatzen bai da). Haunditzearekin arazoak etorri ziren , lekua txikia zen, guraso batzuk "libro de escolarida" lortzen ez zelakoz seme-alabak atera zuten...Lekuari irtenbidea lortu zen parkeko ikastetxearekin, eskola nazionalaren egoitza izan zena, libre gelditu zen eta hortik aurrera "parkeko ikastola" bezala ezagutzen dena, geroxago etorriko zen Elbeteko eskola  eta borroka luze baten ondoren (herria ia ia bi zatitan banatu zen ta guzi) Pilarreko egoitza lortuko zen. Ordutik hona  aldaketak asko izan dira,  aurrera segitu du Ikastola, oztopoak gaindituz normalizazio bat arte eta hasierako haur hoiek ikastola akitu zuten, haunditu ziren, gurasoak  bihurtu eta bere seme alabak ikastola matrikulatu zuten eta 39 urte hauetan bada kasu batzutan  bi belaunaldiak (guraso-seme/alabak) ikastolatik pasatu direnak ( ikasle ohiak direla) ta espero dugu  hiru, lau ,bortz...belaunaldi igarotzea gure ikastolatik.

(goiko argazkian Miserikordian Marilu andereñorekin ta behekoan maixu Kepa, andereño Mari Karmen eta Jon Barberena bertsolaria eta ikastolako ikasle ohia)

Baina hau ez zen izan Baztanen edo hain zuzen Elizondon izan den lehenengo ikastola, zeren 1935. urtean   Baztango euskaltzale batzuk ( haien artean 20 urteko gazte bat zegoen, Mariano  Izeta izena zuna) Elizondoko ikastola sortu zuten, Beitonea etxean kokatua eta Goizuetako   neska gazte bat, Pilar Alba Loyarte andereño bezala ikasturtea hasiko zen 30 haurrekin. Euskaltzale haien artean Ignazio Iturria diru-duna zegoen eta honek gastu guztiak hartu zituen, andereñoren soldata, liburuak, mahiak..dena pres-pres zegoen.

Baina Mariano Izetak kontatzen zun bezala gure herri hontan beti izan dira euskararen etsai batzuk eta hauek maltzurkerietan, ikastolak ez zuela baimenik, legez kanpo zegola , bota behar zela...hasi ziren eta lan zikin hori bere fruituak eman zuen, hasi bezain laster, aste batetara gobernua ikastola itxi zun, haurrak eskola nazionalera bueltatu ziren (erdaraz ikastera)

Ikastola lau hilabetez egon zen itxita baina errepublikako urte artan, 1936ko Otsailan hauteskundeak izan ziren Espainian eta Frente Popular talde ezkertiarrak hauteskundeak irabazi zitun eta gauzak aldatu ziren. Baimena eskatu zen Gobernu berriari eta honek emanez ikastola ireki zen berriro, bortz hilabetez segitu zen irekia, zorritxarrez Espainiako gerra lehertu zen eta Uztailako egun batean Rekete karlista soldaduak iritxi ziren Elizondora, atea bortxatuz sartu ziren, han aurkitu zuten liburu guztiak erre zuten eta mahiak eta aulkiak eskola nazionaletan banatu zuten, ikastola ustu ondoren  ate buruan horiz "cuartel de Pelayos" patu zuten.

Lotsagarria eta mingarria gertatutakoa baino pena merezi izan zun lan guzti hori, zeren 34 urte geroago ikastola hartan bortz hilabete pasatu zuten hoietako haur batzuk, 39 urte daukan  gaurko ikastola sortu zuten.

(argazkian , andereño Mari Karmen eta Mariano Izetak, Baztan ikastolaren 25 urteurrenaren oaspakizunaren bazkarian)

Maiatzako 30an, baiño 1797koan, billatuz ta billatuz azkenian  agertu eta berreskuratzen dute Aralarko San Migeleko irudia Erratzu aldean, hain zuzen Urbakura erreka eta Xumusuko bordatartian, oso hurbil Bidarraieko mugakin. Gertatukaz  kontatzen dituen bertso batzuk, Aita Donostiak 1912an Erratzun aurkitu (entzun) zitun eta idazita utzi zun.

Baiño nola agertu zen? (aurkitu, ba bilatzen hari bai ziren) osto batzuen azpitik gordetuta, Erratzuko zoko artan Aralarko San Migelaren  irudia.

Dena asten da,egun batzuk lehenago, urte artako  udaberrian, gazte talde batek Maiatzako 11an Aralarko monastegian sartu eta bertze gauzen artian Irudia lapurtu zuenean. Taldea, 9 lagunez osatuta zegoen, Bidarraien juntatu ziren, eta haien buruzagie Pedro Arlepo  Bidarraitarra zen, baita ere Bidarraikoa zen Juan "lapurtxiki", berriz Domingo Abanz Ezpeletakua eta Pedro Gameto Makeakoa, Juanes eta Martin Etxeberria anaiak Luhusukoak ziren Sebastian Noblea bezala, honek Luhusuko alakatearen sema izanez, han ere bizi zen Pedro Andikol Luzaidetarra eta azkenik Pedro Dibar gaztea . Egun hartan Santutegian agertu ziren  eta Pedro Dorregarairen (zonalde artako jauntxoa) ikazkiñak zirela eta gaua pasatzeko aterpea behar zutela aizakiarekin, monastegia sartu ziren. Ilunabar aldera eta  indarrik gabe monastegia bere eskuetan dago. Dena lapurtzen dute, monjen arropa, janaria, bitxiak eta baita ere Santutegiko gauz preziatuenak, haien artean San Migeleko irudia eta gero obekiago saltzeko eta eramateko puskatuko dutena, gurutzea eta hegoak autxituz..

Lapurtu bezain laster bidea artzen dute Iparralderunz, Baztanen sartuz, Belate, Berdarizgo lepoa Luzaideko bidea artuz, segidan garai hartako autoritateak bere atzetik doaz. Lapurrak Almandoz pastu bezain pronto altxorra banatzeko parada egiten dute, batzuk ez daude konforme nola izan behar den banaketa eta haien artean liskarrak sortzen dira eta Etxeberri anaietako bat hiltzen dute eta bi taldetan banatzen dira. Elizondoko justizia, talde hoietako bat arrapatzen dute hain zuzen Andikol, Abanz, Dibar, Noblea eta Gametori, baina hauek  ez daukate ez bitxirik ezta irudirik, hauek Arleporen eskuetan bai daude.

Noblea autoritatekin kolaboratu zun, bere aitak Luhusuko alkatea izanik  gaitasuna izanen zun Arlepo aurkitzea edo arrapatzea eta horrela izan zen eta arestian erran dugun bezala Erratzuko zoko hortan Aralarko San Migelaren irudia agertu zen.

Noblea aske utzi zuten, Dimar 17 urte baino guttiago zuelakoz Melillara extraditatu zioten betirako ( baino trafalgarreko bataillan ihes eginen du Cadiztik) berriz bertze hiruak Andikol, Abanz eta Gameto urkamendian (horca) hiltzea kondenatuak izan ziren, bere eskuak moztuak eta denbora batez Aralarreko santutegian egon ziuren zinzilikatuak jende guztia ikusteko eta jakiteko zer gertatzen den lapurrei.

Historio honen gain eta euskal herriko bandoleroez gain gehiago jakiteko David Zapiriain Karrikaren "Bandoleros vascos" ttarttalo argitaratutako  liburuan aurkituko duzue  

Baztan alde hontan bertze lapur famatuak izan dira, adibidez Juan Iturbide izenekoa, Ustaritzekoa izan arren zonalde hau zeukan lantoki bezala XVI. mendean, azkenian Sunbillatarrek arrapatu zioten eta Iruñaran eraman zuten epaitzera 1597an.Epaiketako paperetan bere hitzak idatzita gelditu ziren eta gaur egun irakurtzen ahal da :

"Vay guc euce verce, nic badut Vaztaneh..."

Bitxikeri bezala goitizen bat zeukan lapur honek " Baztango kituen kondea "  izenarekin ezaguna zen.

Baita ere Arturo Canpionek "Don Garcia Almoravid"  liburuan Nafar osoako lapur eta bandoleroen zerrenda bat aipatzen du eta zerrenda hortan  agertzen da Baztango  Juan Ferrandiz eta  Canpionek deskribitzen dio "... Naiz gaztea   eta monja aurpegia izan arren bere balentria hauen guztia baino haundiago da eta ez baldin bada galtzen askoz hitz egingo da beraz..." 

Maiatzak 16.  Larunbatan omenaldia egin zaie Iruritatik Artesiagara doan bidea egitera behartu zituzten preso errepublikarrei, Omenaldia polita eta xumea izan da (malkoak atera zait ta guzti) Memoriaren bideak eta Geronimo de Ustariz intitutoa taldeak antolatuta eta Baztango udalaren eta Irurita herriaren laguntzarekin. Omenaldia, Pitzamar eskualdean izan da eta Mikel Iriarte Arizkundarrak egindako eskultura oroituaraziko du han, bide hori behartuta egin zutenei.

Artesiaga Irurita errepidea, gerra ondoren eriki zen, eta han behartuta, lan baldintzetan latza ta gogorrean, indarkeria jasatzen, gosez eta hotzez  1.756 preso errepublikar (gudariak, sozialistak..) lan egin zuten, "batallones de trabajo" izenaz ezagutzen zen preso talde hoiek. Hoietako lau gizon omendu zaie gaur Pitzamarren, Justo Urkijo bizkaitarra baino Lesakan bizi dena, komentatuz konten dagola omenaldiaz baino pixkat berandu datorrela ia ia postumo dela ( 90 urte dauka eta burua argi), Pako Barrena bizkaitarra ere honek eta umorez kontatu du nolakoa zen bizitza eta  jasatzen zuten zigorrak, nola harriak mazetaz hautsi behar ziren, sorbaldan eramanez harriz betetako zakua eta alanbrez lotuta...nola goseagatik  janten zuten edoizein gauza (animaliak) hilik aurkitzen zutena eta ez zutela pentsatzen zembat bembora hillk egongo zenik... eta nola "sariz" bezala akitu zuen Afrikan "batallon disciplinario" batean, baita ere omendua izan da Pedro Aranguena bizkaitarra ere eta aske gelditu zenean Iruritan ezkondu eta Iruritan  bizitzen gelditu zena eta  Galar familiakoek bere aita ordezkatzen, Galar Erronkarikoa zen. Azkenik hitz egin zun Ricardo Mula Katalandarra,. Ricerdo 1933 jaio zen Elizondon eta bere aitak Franciso Mula Oronozko karabineroa ( Diputazioko "celador de caminos) zen, Faxistak altxatu ziren egun bazutara, Iruñatik iritsitako falangistak preso hartu eta Lantzen erail egin zuten , fusilatuz.(errepublikako garaiak posta).

Baztanen errepide hau egin zuten preso batallonez gain Baztan barna 3.486azken bunkerrak posta). preso geihago zeuden mendiko gotorlekuak eraikitzen (Alkurruntzkoa, eskuineko argazkian) bunkerrak eta Izpegiko errepideak iten. Lan guzti hauek Mendebaldeko Pirineotako defentsa planaren barruan sartuta zegoen, beldurra edo susmoa bai zeukaten II. gerrate mundiala akitzerakoan Frantziatik eta aliatuk lagunduta errepublikatzaleak estatu espainiarrian sartzean edo inbaditzea ( azken bunkerrak posta )

Arestian komentatu dudan bezala, malko batzuk irrist egin naute beraiei gertatutakoaz kontatzerakoan (zigorrak.gosea...) baino baita ere irri batzuk hies egin zaigu bitxikeriak eta gertatutako gauz onaz kontatzerakoan (lagunak, elkartasunaz...) eta konturatu gara ez dutela hizt egin gorrotokin eta mendekuz eskatuz. sugritu dutenarekin!, jasan duten barrabaskeriekin! ...

Lan talde hauek erabili ziren, ekonomikoki merkeak izanez gain, errepresio modu bezala ere, gerrako galtzaileak jakiteko "orden" berri horretan nortzuk ziren nagusiak eta gañera onak, berriz haiek gaiztoak eta  obedientzia  osoa izateko ikasteko. Basakeri hoiek guztiak jasan izan zuten inpunitate osoa zeukatelako, inpunitate berbeerak izan zuten naziak Alemanian juduen aurka eta galdetzen naiz nik, gaur egun ez ahal daukate batzuk inpunitate berdiña komisaldegitan eta juzgadu batzutan?

Eguna ederra izan da ,eta oiko aurreskuarekin eta lore sorta eskeintzaren ondoren eskultura inaguratu da gizon on hauen omenez.

Apirila 30 batean hain zuzen 1977koan, Arjentinan, falcon beltz hoietako batetik gizon batzuk atera ziren eta kalean zijoan Jon Pirmin Arozarena Larregi artu, detenitu eta eraman zuten. Seguraski ESMAm (Escuela Superior de Mecánica de la Armada)  akituko zuen bertze batzuk bezala torturatua, jipoindua eta azkenik bere gorputza ezkutatua.

Arjentinako diktadura militarra (la junta militar, berak deitzen ziren horrela) 30.000 pertsoi desagertuarazi zuen  1976-1978 epean. Jon Pirmim Arozarena 30.000 hoietatik bat izan zen, 25 urte zituen, Venezuelan sortuta, Estatu Batuetako nazionalitatea zeukana eta jatorriz baztandarra zena (bere aita Ramon Arozarena Arizkundarra zen).

Hain bertze Baztandar seme izanez Amerika osoan, hegoan eta Iparran eta bereziki Arjentinan, 30 mila desagertuetatik bakarrik bat izatea asko erraten digu, jakiteko zen aldean mugitu ziren gehienak (behinpin),  jatorriz baztandarra eta osoki euskal jatorria zeukatenak. Honi burura ekarri nau aspaldi enzunatakoa, Karlos Garaikoetxea lehendakaria izan zen garaietan, Euskadiko gobernuak ikerketa bat egin zun jakiteko Arjentinan urte haietan, biktimen artean zenbat euskaldunak edo jatorriz euskaldunak baziren, Sorpresa izan zen jakitean euskal jatorria zeukatela, biktimen artean baino asko gehiago bazirela euskal jatorria zeukatenak Torturatzaile, militar eta ministrotartean. Hau eztakit (ikerketa) egia den edo "leyenda urbana" den, zertaz honi buruz ez dut ezer aurkitu. Baino bai bada liburu bat Alberto Barandiaranena  "Ez zaigu ahaztu" izenekoa eta gai hau arakatzen duena.

Alde batetik kontatzen du euskal desagertuen kasuak, Telllo Biskiart, Garin anaiak, Meroño, Armendariz... eta baita ere Jon Pirmin Arozarenarena, eta bertze aldetik, azken horrietan eukal jatorria zeukaten torturatzaile, jeneralak, presondegi militarreko komandateak... Arturo Jauregui, Luis Maria Mendia, Alferdo Ignazio Astiz (aita Naparra zun honek)...Liburua Baztango liburutegian dago eta arras interesgarria da. (eskerrak eman behar diot Angeleri liburua komendatzeagatik).

Ikusten ahal denez Baztandarrak eta Euskaldunak gehienbat Ameriketan. boterearen aldea egon dira, oso katolikoak eta oso tradizionalistak eta hori ikusi ahal zen, kasu hontan ez Arjentinan baizik Txilen, 2006. urtea Pinotxeten hileta elizkizunan, ba hileta horren protagonista nagusienak euskal jatorria zeukaten. Hasiz hilatik, Cesar Augusto Pinochet Ugarte (bere amaren aita Naparra), bere emaztea Lucia Maria Hiriart Rodrigez ( bere aitetxi Baigorrikoa) baita ere han zegoen Oscar Izurieta jenerala.... eta seguraski baita ere egongo zen norbait Baztandar jatorria izango zuna,  Errazukoa hain zuzen.

Ez zaigu ahaztu!!!

1931ko Apirilaren 14an Baztan errepublikan esnatzen da (Hegoaldeko herri guztiak bezala). Egun batzuk lehenago Espainako erregea ihes egin ondoren II errepublika aldarrikatu zen. (argazkian errepublikaren besta ospatzen Elizondon).

Urte haiek, Baztanen urte lasaiak, tolerantiak eta kultur aldetik aurrerakoiak izan ziren.

Ezkuntza,  jende guztiaren eskura egonbehar zela, ideiarekin, eskolak egingo dira Baztango bi zokotan, Aritzakunen eta Berzunen, baita ere elizondar batzuk,Txokoton, ikastola sortuko dute (1935). Garai haietan bertsoak ospe haundia zeukaten eta Baztan bertso saioz beteko da eta garaiko bertsolari famatunak, Txirrita eta abar...noizbehinka plazaratuko dira, ere espektakulo oso desberdiñak ikusgai izango dira Herriko plazetan, adibodez boxeoa Berruetan Arizkunen...erran dugunez bezala, kultura aldetik urte paregabeak izan ziren eta kontatzen duten gertakizun batengatik errango genuke ekonomikoki, (behinpin urte bat) onak izan zirela, bitxikeria dioenez, errepublika garaian, urte bat ezkur urte arras ona izan zela, baztandar batzuk ezkur hoiekin azitako zerriak Irunera eraman zuten saltzera (oinez) eta saldu zituzten baña pentsatzen zutena baino bikoitzean. Konten baino kontentuago joan ziren bazkaltzera, menua animaliakoa izan zen. Zopa garbanzuak, bildotsa, errea eta txilodronera, gaztanbehera, kafea kopa eta purua. Bertsotan ordubete zeramatela, norbaitek, bertsoa bota ta erranez  aziendak doblian saldu bazituzten -zergatik ez bazkaldu doblia? mahikideek leia ontzat hartu zuten eta berriro zopatik hasi eta puroraino hornitu ziren. Bertze garai batzuk ziren.

 Garai haietan Baztandarra gehienak guziz apolitikoak ziren, baina alderdi eta idei gehienak errepresentatuak zeuden, alde batetik Ignazio Iturria Zabalaren  E.A.J.an, hauek batzoki eta guzti zeukaten, Elizondoko Bergarenean, Blas Marin Baztango alkate ohiaren Accion Republicana (Izquierda Republicanan sartua zegona), baita ere errepresentatuta zeuden (era txikiagoan) A.N.V.eta P.S.O.E.k eta nola ez! eskuindarrak ere, hauek Elizondoko jauntxo batzuen (famili karlistazkoa) inguruan biltzen ziren eta errepublikan izan ziren udalako hauteskundetan irabazle atera zirenak beti. . (goiko argazkian, Ignazio Iturriak mitin bat ematen Berruetan)

Aipatzekoa da, Blas Marin errepublika garaian alkatea izan ez arren, badirudi Baztanen izan den alkate errepublikano bakarra (ideiaz) izan dela. Blas Marin  Fernandez (Ana Mari Marin margolariaren aita zena) ,alkate ohia izanez gain, gizon jakintsua eta jatorra izan zen, bizitza  xelebrea izandakoa eta orain arte, batzuk ospatzen duten (edo oroitu) historio baten protagonista. Gertakizun hori Aritzakun gertatu zen ,alkatea,  lagun batzuekin han zebiltzan ehizan. Basurdeak ehizan, Ihizilariak banatu ziren,  Kastillolepoan zegoen berak eta bapatean zakurrak zaunkaka, konturatzen da hiru basurde aurreranz etortzen zaiola, eskopeta artu (garai artako paralelak) bi tiroak bota eta lehenengo tiroarekin basurde haundia hil zun , bigarrenarekin atzean zeuden basurdekumiak, biak hil eta haien atzean konturatzean bertze bat zegola, eskopeta kargatu eta pentsatu gabe tiro bota eta hau ere akautu zun. Berria segidan Baztan osoan eta haratago zabaldu zen eta denak komentatzen zuten  "alkateak hiru tiroz lau basurde hil zuela", (argazkian ikusten ahal denez ez da hainbertzerako, kumiak bai dira eta gaur egungo jende gehienarentzat hori kristoneko sarraskerie izango zen, baina bertze garaiak ziren).

Urteak pastu eta bapatean, 1936ko Uztailaren 18tik aurrera  egun ilunak eta ankerkeria zabalduko dira eta Baztanera iritsiko dira Mola generalaren eskutiz batetan. Elizondoko Guardia Zibilen Kuartelera igorritakoa eta han Blas Marin alkatea atxilotzea errepublikanaoagatik agintzen die. Komisarioak polizi bat bidaltzen du alkatearen etxera,  bihar atxilotuko ziotela,  errateko, eta poliziak hori erran ondoren, Blas Marin Jauna eranzuten dio baiz, han egonen dela eta polizia joan bezain laster familia agurtu bere gautzak artu eta Bearzungo bidea artuz, Alduidesera joan zen.

Iparraldian errefuxiatu zen, baina uste denez eta www.ciere.org/CUADERNOS/Art%2049/servicio.htm horri honetan ongi azaltzen den bezala,  errepublikaren alde segitu zuen borrokatzen edo errepublika befenditzen eta "escuadran Quintanillan " sartu zen. Hau. errepublikako gobernuak, Frantziako hegomendebaldean zeukan espio taldea zen eta web horretan hau erraten da [ ...Pese a que no es posible identificar a la totalidad de los agentes de Blanco, ya que éstos aparecen relacionados por números no por sus nombres en lógica con la actividad secreta que desempeñan, si nos es posible conocer la identidad de algunos de los colaboradores de Blanco, muchos de los cuales ya colaboraban con Quintanilla. Este es el caso de los agentes denominados como 42 y 43, identificación que corresponde, respectivamente, al ex alcalde de Elizondo Blas Marín y a Ernesto Erviti, un contrabandista de la localidad navarra de Lanz refugiado en Francia...] Donibanen Garazin lan egin zun eta gerra akitu ondoren Mexiko aldera joan zen, urteak pastu ondoren Baztanera bueltatuko zen.

Blas Marin ez zen izan bakarra Baztanen, atxilotzeko eta fusilatzeko agindu zutena, baizik 40 (batzuk 15 erraten dute) Baztandarren izena zeuden, Tuterako erreketeen teniente batek ekarri zuen lista batean. Blas Marin ihes egin zun egunetik, egun bazutara errekete pelotoi bat iritsi zen Elizondora, Elizondoko 8 (edo 12, segun nork kontatzen dun ) herritar fusilatu behar zuten, haien artean, amatxik kontatzen zun bezala bere anai bat eta baita ere erraten zun eskerrak  garai artako apaizak  Maurizio  Berekoetxeak  haurre egin ziola tenienteari, erranez gizon hoiek kristau onak zirela (salbokonduktua, erlijio fanatiko haientzat) eta norbait hil behar baldin bazun hasteko berarekin, Tenintea eskerrak, pixket buru argia zela eta ezta ere  bertze bazuk bezala "fanatikoa", lista apaizari eman eta iñor fusilatu gabe Iruñara boltatu ziren.

Hauen bezain zorte ona ez zun izan Oronozko karabineroak Iraolaenea etxean bizi zen gizona. Karabineroak lealak izan ziren errepublikara eta kasu hontan ,Karlistak irisi zirenean Oronozera , gizon hori errepresentatzen zunagatik (errepublikako funzionarioa bezala izango zen, kasu hontan forestala) erditik kendu behar zen eta hori eta gañera emakume batek, mezara ez zela joaten salatu ondoren, atxilotu eta Iruñara eraman zuten, baina ez zen iritxi, kontatzen dutenez, Lantzeko bide gurutzean gelditu, errepide ondoan dagon piñadi artan, anxe, bi tiro eman zioten eta bertze hamar bat edo horrela, han lurperatu zuten.

Handik aurrera iluntasuna, tristura, eta gris kolorea nagusitu zela iruditzen zait, ba hoiek berbera Nafarro osoan Iparraldetik, hegoaldera, mendebaldetik, ekialdera 3.000 nafar hil zuten, guda izan ez zen leku batean.

Aste hontan aurkeztu da Baztan-Errekako XXX. Laxoa txapelketaren edizioa, Laxoa elkartea antolatuta. Maiatzan hasi eta finala Abuztuaren 2an  izango da Arraiozko plazan, partiduak larunbata arratsaldetan izanen dira eta 5 herriko (Arraioz, Irurita, Doneztebe, Oiz eta Hondarrabia) 10 talde harituko dira. Laxoa elkartea 1980an sortu zen eta berriz laxoa zeukan xarma eta ospea errekuperazia buru izan zuten eta ia ia lortu dute, laxoa bizirik irauten bai du gure eskualdean. Laxoa, jokatzen diren pilota modalitateen artean zaharrenetakoa da eta garai batean ospetsuena, herri bakoitza zeukan bere plaza (jolasteko tokia) batzuk mantendu dute Arraioz bezala (goitiko argazkian). edo Arizkungo Lamierrita, bertze herri batzutan karrikan jolasten zen Mugairen (azpiko argazkian ikusten den bezala) edo Elizondon. Elizondon oraindik, udaletxe ondoan harrizko botarria aurkitzen da eta handik ateratzen zen pilota eta Paularena etxerantz abiatzen zen, geroxago egingo zen errebote plaza, hasieran belarrezkoa izanez eta denborarekin breazkoa.

Modalitate honen jatorria artzainzan dugu, aspaldiko artzaiek momentu libre zutenean haien artian pilota pasatzen ziren, horregatik badira hain bertze leku, zelai edo belai pilota soro izena daukatenak, Urrizketako pilotasoroa ia ia Bertizen dagona, Beartzun ere bada bertze pilotasoro bat, Orabidean Karokotze-soroa...Hortaz, garai batean Laxoaren "urrezko" urteetan, XVIII. eta XIX mendetan (Iruñan, Baionan, Tolosan... baziren errebote plazak) jokalari gehienak artzaiak ziren.

Urte  haietan laxoa zen jokuen "errege" eta herrien artean desafioak iten ziren, desafio hoiek jende asko mugitzen zuten eta baita ere diru mordoa, apustuak iten bai ziren. Joku ospetsua zenez, haietako desafio batzuk edo historia eta bere xelebrekeriak  gaur egun arte iritsi zaigu (edo eskerrak Mariano Izetak , bildu eta idatzita utzi zitula).

Haietako desafio bat izan zen Alduideko plazan eman zena , Alduidetarren eta Erratzutarren artian (Aldiudes -Erratzu, garai haietan Baztanen, gaur egungo Barça-Madrid iduritsua izango omen zen). Desafio hortan jende pile bildu zen mugaz bi aldeko pilotazalez beterik eta diru aunitz jokatuz eta jende pile hori artean Erratzuko "Mapitzi" pelotazale eta apostuzale amorratua zena zegoen. Partida hasi aintzin bi taldeko pilotariak, jokatzen zen diru guztia eman zioten Mapitziri, honek boltseroa bai zen. Mapitzik hainbertze sos ikusirik, gordetzeko eman zioten  diru guztia Baztandarren alde apostu egin zuen.

Partida hasi eta segidan Alduindarrek aintzinaldia hartu zuten eta errex ateratzen ari zuten partida, Maipitzik berriz hori ikusita izaldura hezurretaraiño sartu eta deldurraz dardarka, handik ihes egin zun muga aldera. Bidean zigoala entzuten zun Aldiudesko plazatik heldu ziren txaloak eta esku-zartak, ikaratuta eta jakinez ere Erratzura iristen baldin  batzen ere bere bizia arriskuan izango zela, han, to geldi-geldirik gelditu zen. Handik ordu terdi batera gizon bat pastu omen zen eta Maipitzek ea nola zijoan partidua galdetu zion, gizonak erran zion hasieran Alduindarrek abantaila artu izan arren Baztandarrak berdindu, aurreratu eta azkenian nausitu zirela, hori entzutian, pozez eta zorriz piztu bezala herriranz abiatu zen , bere bolseroari dirua eskatu, berak bolsero bezala pilotariei sosak eman eta diru mordo batekin poltsikotan Erratzura poz-pozik joan zitzaigun gure Maipitzek.

Erratzutarren eta Alduidendarren artekoak ez ziren partidak soilik baizik gudukaldiak, bertze batian Alduideskoak joan ziren Gorostapolora jokatzera, (han bai zegoen Erratzuko errebote plaza) jende asko etorri zen, Alduidarrak frontoia ezagutzeko jokaldi batzuk in zuten beraien artean, Erratzukoak ikustean nola jokatzen zuten, desafioan atzera bota ziren bazekitelako sekulan ez zutela irabatziko. Kriston kalapite sortu zen eta azkenik desafioa ez zen egin. Alduindarrak aserre bizirik joan ziren Iparraldera  baño bidean ikusi zuten iretze meta guztiek (metaziri ta guztiz) autxiz eta errakara botaz erre zuten egun hartako espantukeri guziak.

Bai xelebreak aspaldiko kontu zahar hauek eta xelebrea ere izan zen Juan Martin Inda Perkainen  bizitza, erdi egia erdi mitoa ,(historian izan den laxo pelotari ospetsuana) eta berari buruz hainbertze gauzak kontatzen direnak . Perkain 1770an sortu zen Alduidesen eta Frantziako iraultzako garaian bere herritik alde egin izan omen zuen, (iraultzaren aitatxoekin arazotxo batzuen ondorioz) eta Elizondon errefuxiatu zen. Hegoaldean segitu zun bere fama haunditzen pilotari bezala eta Baztanen gauetan mugalaria izaten omen zen.

Egun batian Baztandar batzuk desafioa bota zieten Alduidestarrei eta Perkain desafio hori jokatu nahi izan zun bere herrian eta bere herriko taldearekin, Frantziako gendarmeak jakin bezain laster Perkain Alduidesera joan behar zela, gendarme pile bat bidali zuten baino erraten da partidu hori  ikustera joan zirela 6.000 ikusle eta 6 mila pertsoi hoiek ez zuten utzi Perkain harrapatzea behinpin, partida akituartio. Kontatzen da ere Perkain berberak pilotakada batez gendarmeen buruzagia hil zula eta egia izan edo ez, Perkain ez zuten harrapatu

 (Argazkia laxoaguante blogatik artuta dago baita ere Arraiozko plazakoa )

Gaur egungo Baztango edo Malerrekako laxo pilotariek ez dute Perkain bezalako famik izango baino Abuztuko finala irabazten baldin baduten, herritarrek harro egonen dira haietaz eta aupatuak, txalotuak izango dira (behinpin aste batez).

Kontu zaharrak alde batera utziz, polita izango zen pixkanaka-pixkana gure eskualdeko errebote plazak betetzen baldin badira eta markadorea ez duena ulertzen eta ez dakiena nola tantuak egiten  diren... , lasai egotea eta laxoaguante bloga ikus dezala hor arras errex azaltzen bai dute erreglak eta abar, gañera euskaraz dago.

Apirile biribile zerria urdaindegian hile edo erran beharko genun Apirile biribile  hilabete hontan izokiña hile, Apirile batean hasi omen zen izokiña arrantzatzeko demboraldia (bigarren urtez amuarrainak ez direla arrantzatzen ahal Baztan-Bidasoan) beno bakarrik arrantzatzen ahal da 60 izokin eta Endarlatzatik eta Donoztebeko tartean eta ea nor den "lehendabizikoa"  artuko duna, artzen baldin bada! ez bai da ibai hau lehenago bezalakoa, amuarrainez eta izokiñez beteta zegola, eta Mariano Izetak komentatzen zun bezala, bazen garai bat (ez ain hurrunekoa) izokiñak Elizondo pastu eta Amaiurreraino igotzen omen  zirena. Orain berriz  gure ibaia presaz eta urjauziz beteta dago,nahiz eta leku batzutan, adibidez Elizondon, negu hotan konpondu duten  Txokotoko presa, albo batean dagoen urbidea, arrainak goiko aldera pasatzeko

Izokiñaren eskasia dago bai kopuruan, batai tamainan ere, azken urtean arrapatzen direnak gutti gora behera 20 tik 40ra izokin dira,  gehienbat  65zm.koak  eta 3,5 kilokoak, oso ttikiak konparatzen baldin bada 1906an dokumentatua dagoen 19 kiloko izokiñarekin edo argazki zahar honetako bezalakoa (behipin hiru negu itxatsoan pastu duen izokiña eta ez gaur egungoak, gehienak bakarrik negu bat igaro dute itxasoan,). Argazkiakoa Endarlazan arranzatuta izan zen  eta (www.riosconvida.es web horritik artuta dago). Berriz kopuruaren eskasia erraten dute 1982 urtean nabaritu zela ,zertaz urte hortan ez bai zen izokin batere arrantzatu eta bitxikeri bezala , Lander Santamaria Elizondar gazetariak kontatu zun "el salmon ya no es el rey del rio" artikuluan ( "Las cuatro estaciones del valle de Baztan"  liburuan agertzen da) urte hartan ezkondu zirela La Pantoja eta Pakirrin eta menuan nabarmanzen zen Bidasoako izokiña , gauz arraroa ez bai zen ezta  batere arrantzatu denboraldi hortan. Urrun ere gelditzen da historio hori, uholde baten ondorioz eta ura bere ubidera bueltatu zenian ibarretako bazterrak izokinez beteta zegoenez, Elizondo-Donosti trenaren trenbidea iten hari ziren langileok egun hartatik aurrera izokiña izan zuten jateko egunero, eta langile gixajoak kokotaraino akitu zuten izokiñez.

Baino Baztanen ez da izan, Baztan ibaiak, izokinak gora joan den ibai edo erreka bakarra , baizik baita ere Urrizaten dagoen Izokin errekan ere .

Bere izena erraten dun bezalaxe (izena duna existitzen du) aspaldi aspaldi izokinak uneraño igotzen ziren. Izokin erreka  hau Urrizaten sortu eta Urbakuran (mugan) Aritzakungo errekakin batu eta Bidarraiera joanez (hemen Baztan erreka deitzen diote) eta hortik Errobi ibaiera eta Baionatik itxasora. Ikusten denez Euskal Herri osoko ibaietan izokiña igotzen zen Bidasoa ibaian, Errobian, Urumean... Baina gaur egun bakarriki Baztan-Bidasoa ibaia dugu izokin ibaia dena eta bakarrik Endarlatzako eremuan.

Bertze gauza bazuk bezala hemen ere zerbait gaizki egin dugu , uharkak, ibarretako zuhaitzak moztu, gehigi arrantzatu...eta pixkanaka  pixkanak izokiña ere Errobi ibaia bezalaxe desagertuko da betirako.

Ondo izan eta ondo jan eta garizuman, arrain. Izokiña? bai seguraski Norbegiakoa izanen dela.

Iñaute luze ( 5 egun ofizialki) eta arrakatsua , behinpin hori dirudi jendea izan delako gauan eta baita ere eguneian zehar eta hori poztekoa da, nik izan arren  hoietako bat erraten zuela iñauteak iñautetan, hau da astelena eta asteazkenian eta ez asteburuan, ba hoiek pastu lehenago, albiste txarra izan genun zoko hontan.

Berriz ere Baserri bat erre da Baztanen, Hontan  "Arizkungo" Arrokia baserria izan da,  (Arizkun komantxotan jartzen dut, orain jakin dudalako, Eskiz harrobia inguruan egon arren eta Azpilkuetako Apaioa auzoa ondoan izanez, ez zela Azpilkueta baizik Arizkun). Notizi benetan txarra da. Baserria errez gain, baserriko nagusia hospitalizatua izan zen eta oraindik segitzen du, hemendik animo guztia aurrera ateratzeko eta baita ere baserria altxazeko edo berriro ereikitzeko, lehen auzolanez egiten zena gaur egun kontu korrotea ireki eta herritaren borondatez  ea lortzen den. Animo emateko, egun hauetan ikusten ahal dugu, orain dela bi urte, erretako Elbeteko Leku Eder etxaldea, berriro zutik dagola eta bere izena erraten duen bezala, lehen bezala edo gehiago ederrago dago.

Honek burura ekarri nau Baztanen denetatik erre dela, baserriak, basoak, lantegiak (Zaldubi sute batez suntsitua izan zen orain dela urte batzuk) baita ere Elizondon orain dela urte asko Eskisaroi jatetxea eta eraikin guztia erretzen ikusi genun, eta 2003.neko udan bezala, Gorramendi  magalea su artu zuen, beno, kea, beroa eta errautsak baziren. surik, ordea, ez. Ez begi bistan, behintzat, zorupeko sutea izan zen. Sute hauez gain herri oso bat kiskali da Baztanen, Lekaroz 1835eko Martxoaren 10an, Espoz y Mina general liberalaren eskutik.

Baztan,  lehenengo gerra karlistan garrantzi haundia izan zun, muga ondoan zegolako eta bi alderdiak eskuratu izan nahi zuten. Hasieran, Kristinondarren mempe egon zen baina segidan Karlistak bereganatu zuten eta karlisten erretagaurdia bihurtu zen. Haien buruzagie Don Carlos Elizondora etorri zen eta Arizkuneneako jauregian hospedatu zioten. 1834. urtean zehar Zumalakarregui generala urbildu eta bien artean, gerora Elizondoko manifestu bezala ezagutu izan zen textua idatzi eta irakurri zuten eta hasten zena; Españoles: mostraos dóciles a la voz de la razón y de la justicia. Economicemos la sangre española... bla bla, bla eta bla, bla bla, eztaki zer ,badakizer..el éxito no es dudoso; un solo esfuerzo y España es libre...

Larremir mendi aldean, Zumalakarregi eta Minaren gudarosteak borrokaldi ikaragarria izan zuten, liberalak garaipena lortuz eta Baztan bidea artuz Elizondon sartu ziren eta karlisak ihes eginez. Karlistak ez zuten amorerik eman eta Elizondo galdu arren Irurita, gartzain, Elbete eta Lekaroz bere esku zeuden, Elizondo inguratuta gerlariz eta kañonez, kristinondarrak laguntza eskatu zuten eta Berriro Espoz y Mina generala bidali zuten Elizondo askatzera. Ejerzitoa arazorik gabe sartu zen Baztanen eta hori ikustean karlistek mendira iges egin zuten kañon ta guzi, eta hauek mendi zokoetan ezkutatu zuten,

General liberalak Elizondon sartu bezain laster, bere lehenengo lana izan zena Sagastibeltza general karlistakerabili izan zituen kañon piezak harrapatzea izan zen eta ongi aski zekien Lekauzen inguruan egongo zirela ezkutatuak

Espoz y Mina Lekautzera igo eta ea non ezkutatuta zeuden kañon pieza hoiek hasi zen galdezka (lehenik erdaraz ta gero euskaraz euskalduna bai zen), Lekauztarrek ez zuten ezer erran, muttu gelditu ziren, honek ez zion ezer gustatu generalari eta alkatea eta bertze sei herritar  plazan hil zitun ( hau ez zen izan bere lehenengo basakerie, hauetara ohituratuta zegoen eta). Honek ere ez zitun lekauztarrei mingaina atera eta haserre bizian agindu zun herri  guztia erretzea , herria sugarren menpe kiskalita gelditu zen, eliza eta hiru etxe ezik Xaharrea, Lartxea eta Ortiborra hain zuzen.

  Lamina hau, "incendio de Lekaroz" izena du eta 1878a, argitaratutako liburu batena da gehiago jakiteko  www.siglo19mendea.net web aurkitzen ahal da.

Hiru egun iraun omen zuen suak,bere hiru gauekin Baztango zeruaargitzen zuela.

Ehun urte geroago, espainiako gerra zibilan errekete talde (terzio) batek el tercio de Elizondo izena zeukan. Baztanera bizizera etorri den Felix izeneko Bizkaitar lagun batek komentatu zidan kalean ikusten duen Elizondar atsoak, bere txapela eta guztikin burura etortzen zaiola nola bere aitite (guretzat aitetxi) kontatzen zion napar erreketeak sartzen zirela herrietan "a deguello". Hori jakinda eta erreketen terzio bat Elizondo izena zeukala, euskaldun bezala, gaizki sentiaratu nintzan, gero nere kontzientzia lasai gelditu zitzaidan jakitean terzio hori es zela iñoiz Elizondo egon eta ez zegola Elizondarrez osatuta baizik arestian komentatu duguna Manifestoarengandik hartu zun izena.

Lekaroz errautsetik berpiztu zen bezala ea  Aizkorri baserri berri bat altxazen den errauts hoietatik eta eskerrak emanez ttipi-ttapari argazkia eta eskuineko zutabeko "slider"-a gatik, bertze post bat arte, bonaparte.