Nola aldatzen diren gautzak, kamarada!

Hertzainaren abesti hau etorri zait burura, Olentzeroko oparitutako liburua irakurri eta akitu dudan tenorean. Oparitutako liburua (azken urte hauetan Olentzerok liburuak bakarrik ekartzen nau) 2001an argitaratua baino 1890 urteko fascimil bat da, Noticias y datos estadisticos del noble valle y universidad de Baztan izenburua dauka, egilea Manuel Irigoyen y Olondriz eta garai artako aranako "sekretario"a zen eta "dedicatorian" erraten dun bezala, hasieran Baztango valleko historioaa idatzi nahi du bere esku dauden dokumentokin baiño azkenian "noticias historicas"ean bihurtezn dela gehien batian pasaje batzuk kontatzen dituelako eta gehienbat dokumentuen datuak kopiatzen dituelako.

Liburua,  Baztango Univeritatearen (unida/ batasuna) azalpenaz hasten da, Uste du Baztan hitza Bat eta han hitzetik datorrela

-uno alli , o todos uno-  eta hau erran nahi du leku bat , badirela 29 jauregi / dorretx, 14 eliza, eta denak bat dira, hau da famili edo "casa solariega" bat bakarra". Hau dokumentazen du sentencia batzukin , dokumentu historikoekin bla, bla,bla...Lope de Vega poema batekin apainduta ta guztiz.

Gero segitzen du armarriarekin, hemen bertsio  berri bat, nik ez nuela ezagutzen (ezagutzen nuena zen "navasekoa") . Bertsio hontan lehenagotik etorriko zen xakearen armarria, erraten duenez Antso Gartzes IV ( el de Peñalen) eman zien baztandarrei, hauek frantsesen eraso batengatik salbatu zutelako.

Segitzen du beste sentenciak, dokumentoak, "hijosdelgo " (hidalgoak) buruz, Baztango lurrez, mugaz,bla, bla, bla... eta hemen honen buruz sentencia importantena eta "nobleziaren" gakoa, irabazten den sententzia 1440 JuanII Nafarroko erregeari (bera ez zen izan behar baizik bere semea Karlos Vianako printzea) baliatuz baztandarrek ia aspalditik bat zirela, dokumentatuta dagola 1336tik beinpin baztan erreinuko 12 familietako bat zela eta hori (gutxi gora behera ari nahiz explikatzen) biurtzen diela hidalgotan (nobleaak) eta beren lurrak inpostuz libre daudela, Juan II bazteandarrei bere lurrengatik impostuak kobratu nahi bai zien. Sentenzia honekin errekonozitzen da legalki baztandarrrei hidalgoak direla eta gizaseme guztiak daukate aukera bere etxean armarria paratzea, jauntxoa, argiña, nekazaria...

Lehenego zati hau akitzeko, Urdazubiko monastegiko korrespondientzia batzukin, miserikordia (orain xarrenetxea erraten duguna) nola egin zen, XIX. mendearen erdian D.Francisco Joaquin Iriarte elizgizonak, diru mordo bat ematen du behartsuak leku bat izateko eta gaur dagoen eraikuntza egiten da. (horregatik, blog honetan haibertze alditan hitz egin dugun kale hortaz Joakin Iriarte kalea, dago hor). Argazkia foto menarena da eta www.elizondo-baztan.com webgunetik artuta dago.

Baita ere hitz egiten du Arizkungo kombetuaren lehenengo harria patu zen egunaz  1731ren Ekainaren 19an  eta nola Juan Bautista Iturralde , Murilloko markesa, Haciendako gobernadorea (espainako Felipe V haciendako ministroa izan zen) arizkundarrari esker ereikiko zen  Arizkungo konbentua, bera jaio eta bere aiten izandako lurretan, Egun horretan egon ziren celebritate guztiak, obispoak...  kontatzen ditu eta baita ere barruan egongo ziren 20 monjak ( kristo datu historikoak).

Honen ondorioz niri gustatu zaidan atala etortzen da  "Personajes notables naturales y oriundos de Baztan"  kar,kar,kar, denak elizgizonak, militarrak edo espainako kortean ibilitakoak dira. Nagusiki bat bereizten du. Lorenzo Irigoyen Dutari Erratzukoa, Buztiniaga etxekoa 1712 sortuta , bere bizi guztia kontatzen du, ze ikasi zun ....eta  bere meritua Iruñeko obispoa izate, kontatzen du bere hileratzean 1778 jende pila egon zela, Madrilen enteratu zirela eta akitzen du poemario luze batekin bere bizitza kontatzen duna, egindako gautzen artean Errazuko elizaren kaustroa, gero akitzen du de "santa fama" izan zela  eta idazten du " para que sea canonizado siendo asi venerado en los altares para honra y gloria y protección de este valle" nire ustez idazlea eta obispoak familia zirela eta  baita ere uste dut ez zela kanonizatua izan berzenaz zerbait jakingo genun hontaz.

Gero herriz herriz kontatzen ditu herriko ospetsuak, militarrak, ,brigadierrak, koronelak , tenientes de la orden de santiago...Adibidez Elizondoko Pedro Mendinueta Isteconeaco semia, "Virrey de Santa Fe Capitan General de los Reales Ejercitos" (hau ere kale bat dauka Elizondon) eta horrela pilaka, canonigoak , markesak..Azpilkuetakoak, Lekauzkoak Gartzaingoak....Gein bat personai hauek 1650- 1800 garaietakoak dira eta Jauregietako (hainbertze Baztanen)  semiak dira eta nausia etxaldearekin gelditzen zen eta bertziak ba erlijio karrera edo militar karrera iten zuten.

Etahau irakurrita, galdentzen naiz zembat urte darama aran hau militar, mimistro (apaiza guttiago) eman gabe, beimpin azken urteotan ezerrez, ba hori, nola aldatzen diren gauzak, kamarada! (eskerrak)

Zabaldu Bildu.net | del.icio.us