Azpilkueta yo ta bota, eta triste Maria

Azpilkueta yo ta bota, hala erraten omen da Baztango herri hontaz. Herri ttikia baina oraindik garai bateko "noblezia", historioa eta zenbait bitxikeria gordetzen  dituena. Azpilkueta Eliztegi (herri kaskoa) eta lau auzo gehigo osatzen dute, Apaioa, Arribilto, Urrasun ta Zuasto. Auzo bakoitzan hainbertze  jauregi edo etxe nobleak  bere armarri ederrekin aurkitzen ahal dira, hoien artean Apaioako Iriartea etxeko armarria nabarmentzen ahal da adibide bezala. Etxe hontako armarria Baztanen dagoen armarri bereziena eta paregabekoa izanen da, zeren oraindik bere jatorrizko polikromia mantentzen du (armarriak, eta harri guztiak, kisus estaltzen ziren eta gero margotzen ziren kolore argiz) eta gainera bertze armarrien gain desberditzen duena ere kasketea (yelmoa) eraman beharrian, barroko garaiko gizon baten aurpegia zinzelatua dago bibote ta guztiz.

Apaioan ere bertze bitxikeri bat badago , Iriarte ondoan, San Franzisko Xabier omenez altxatutako baseliza bat bada 1687ko eraikin xumea da eta barruan XVII.mendeko retabloa daukama  eta gezurra irudi duen arren, Nafarroan, Napar sainduari eta Nafarroko zaindarari eskeinitako baseliza bakarra da. Ez da izan behar hau arraoa zeren uste denez bere ama Maria Azpilkueta, hemengoa zen, behinpin bere familia bai.

Azpilkuetan galdetzen baldin baduzu non sortua izan zen Xabierren ama, errango dizute Dorreberria sortu eta hazi izan zela baina zihur pentsatzen ahal da hori ez dela egia, zeren eraikin "berria" da, sarreran data xinzelatua ikusten ahal denez 1741. Bertze teori batzuk erraten dute Urrasungo Palazio etxean sortu izana edo seguraski gaur egun Azpilkuetako San Andres eliza dagoen tokian sortu izan zen, han zegoelako Azpilkuetarren gotorlekua, dorre bat arrizko etsiarekin eta etxe-borda batzukin, Gotorleku hau Nafarroko konkista ondoren erre eta suusitu zuten gaztelaniarrek eta urte batzuk geroxago  hondamen hoien gainan Eliza eraiki zen. Baina ere pentsatzen ahal da Azpilkuetan ez zela sortu, zeren bere aita Martin de Azpilkieta bai dokumentatua dago  Azpilkuetan jaio zela eta Nafarroko erregearen Baztango zega kobrazailea izan zen gero kortera iritsi eta erregearen kamarlegoa izan zen (bere bizia baztanen kanpo in zun) Juana Aznarezekin ezkondu zen (Xabierreko jaunaren alaba), pentsatzeko ere da Xabierren sortua izana ...(argazkian Dorreberria eta ELliztegi. Apaioatik)

Sortu edo ez egia da Azpilkuetarrek eta Maria hain zuzen .baztanekin (Azpilkuetakin) kontaktu haundia izan zula eta baztango lurrak mantendu eta baita ere haunditu zuten zeren berak eta bere senarra Jatsoko Juan, patrimonia haunditu nahian, Urrasuneko, baino Amaiurren dagoen Arraztoa jauregia erosi zuten. Jauregi hau ere erre zuten 1513an

Hau dena dela eta gañera Xabierreko gaztelutik kanpo bizi izan beharra (bi alditan suntsitua Nafarroko bertze gaztelu bezala) 1519 Mariak saiatuko da Nafarroko virreiaren aurrean (Fenando Katolikoak patutako ordezkaria) suntsitu eta lapurtutako lurrak ordaintzea, urtez saiatuko da, ezin lortuz eta hemendik etorriko zaio bere deitura "Maria tristea" .Jatssotarrak ezin dute bizi Nafar konkistatuan eta Enrike II.na "zangotzarra" Baxe Nafarroa berreskuratzen duenean eta baita ere Baztan Bidasoa ,Mariaren bi seme haundiak Xabierreko Miguel (Xabierreko jauna izan behar zena) eta Juan Azpilkueta arma gizona Napar lealekin bat egiten dute, lehendabizik Hondarrabian egongo dira eta azkenik Amaiur defendatuko dute, gero denak dakiguna Amaiur eroriko da eta biak bizitza salbatuz zigortuak izango diran Migel erbesteratuko dute Aragoiera eta Juan berriz gaztelako armadan zerbitzatzera zirgortuko diote, Nafarroko Pedro mariskalaren ondoan (Pedro de navarra mariskala haundiaren semea)  Amaiur ondoren Hondarrabian errenditu zena. Honen ondorioz Jatsso-Azpilkuetarrek traidoreak (gaztelaniarako) izendatuak izan ziren eta erran den bezala ezinezkoa eginen zaio Mariari bere familiako izandako lurrak berreskuratzea.

Historio hauek orain dela urte asko pasatakoak dira baina Azpilkuetan oraindikan gertakizun hauek usaintzen ahal dira zeren handik buelta bat maten, Apaioa bere ermitakin, Dorreberria, Eliza, Urratsun, Palazioa, Arraztoa eta andik urbil Amaiurko monolitoa... historia xurgatu eta bizi egin daiteke.

Zabaldu Bildu.net | del.icio.us